ÿþ<HTML> <HEAD> <TITLE> So Luoc Hai Su - Vu Huu San </TITLE> <SCRIPT LANGUAGE="JavaScript1.2" src="HQVN18.js"> </SCRIPT> </HEAD> <BODY> <TABLE WIDTH='100%' CELLPADDING=0 CELLSPACING=0 BORDER=0> <TR> <TD WIDTH=2% VALIGN='TOP' ALIGN='CENTER'></TD> <td width=15% bgcolor="#31459C" valign="top"> <!td width=15% bgcolor="#009c80" OLD> <!td width=25% valign="top"> <p>&nbsp;</p> <center><IMG SRC="Images/logoth0.gif" alt="" width="134" height="126"></center><br> <center> <FONT size='5' color='#FFFFFF'> <br><br> TÕng<br><br><br><br>HÙi<br><br><br><br>H£i<br><br><br><br>Quân<br><br><br><br>&<br><br><br><br> Hàng<br><br><br><br>H£i<br><br><br><br>ViÇt<br><br><br><br>Nam<br><br><br> </FONT> </center> </td> <TD WIDTH=5% VALIGN='TOP' ALIGN='CENTER'></TD> <!TD WIDTH=80% VALIGN='TOP' ALIGN='CENTER'> <TD WIDTH=70% VALIGN='TOP' ALIGN='LEFT'> <BR><BR> <FONT size="2" COLOR="009966"> <CENTER> <P> <H3>S¡-L°ãc H£i-Sí N°Ûc Ta:</H3> <H2> H£i-Quân và n¿p sÑng Thu÷-sinh <BR>trong dòng sinh-mênh dân tÙc</H2> <BR> <H3><I>Vi Hïu San </I></H3> Email: <A HREF="mailto:vusan@jps.net">vusan@jps.net</A> </FONT></FONT> <P><HR WIDTH=50%> <FONT COLOR="009966"> <P><I>H£i-Sí dân ta không nhïng dài nh° tr°Ýng-giang, rÙng tña ¡i-d°¡ng mà ã khßi i të sáu b£y chåc ngàn nm vÁ tr°Ûc. <P>Vi Hïu San</I></FONT> <H3> Sí-ký ß n°Ûc ta</H3></CENTER> <P>Cå LÇ-th§n Tr§n-TrÍng-Kim vi¿t trong ph§n Tña cça cuÑn "ViÇt-Nam Sí-L°ãc," quyÃn 1 nh° sau: <P>"Chç-ích (cça viÇc ghi chép Sí) là à làm mÙt cái g°¡ng chung-cÕ cho ng°Ýi c£ n°Ûc °ãc Ýi Ýi soi vào ¥y mà bi¿t cái sinh-hÍat cça ng°Ýi tr°Ûc ã ph£i lao-tâm lao-lñc nhïng th¿ nào, mÛi chi¿m giï °ãc cái Ëa-vË ß d°Ûi bóng m·t trÝi này. Ng°Ýi trong n°Ûc có thông-hiÃu nhïng sñ-tích n°Ûc mình mÛi có lòng yêu n°Ûc yêu nhà, mÛi bi¿t cÑ g¯ng hÍc-hành, h¿t séc làm-lång, à vun-¯p thêm vào cái nÁn xã-hÙi cça tiên-tÕ ã xây-dñng nên mà à l¡i cho mình ..." <P>Chç-ích cça vË Sí-gia tm-ti¿ng hÍ Tr§n cing là niÁm mong °Ûc cça mÍi ng°Ýi chúng ta khi Íc ViÇt-Sí. Tuy th¿ ng°Ýi lính thçy hay ng°Ýi th°Ýng-dân hành thçy hay c£ nhïng ng°Ýi yêu sông n°Ûc, biÃn c£ - muÑn thông-hiÃu sñ-tích n°Ûc mình, dân mình liên-hÇ ra sao vÛi sinh-ho¡t n°Ûc - l¡i không °ãc cái may m¯n nh° v­y. C§m cuÑn Sí n°Ûc ta lên mà xem cho h¿t, ng°Ýi Íc chÉ th¥y các sinh-ho¡t quá-khé cça tiÁn-nhân ß trên ¥t, trên bÝ; t°¡ng-tñ nh° trong nhïng cuÑn sách sí-ký cça các dân-tÙc khác n±m trong låc-Ëa. <P>Sí-gia Tr§n-TrÍng-Kim nh­n-xét vÁ chuyÇn "Sí n°Ûc ta °ãc chép theo lÑi sí Tàu" mÙt cách xác-áng nh° sau: "Cái lÑi làm sí cça ta theo lÑi biên-niên cça Tàu, nghiã là nm nào tháng nào có chuyÇn gì quan-trÍng thì nhà làm sí chép vào sách. Mà chép mÙt cách r¥t v¯n t¯t cÑt à ghi l¥y chuyÇn ¥y mà thôi, ché không gi£i-thích cái gÑc-ngÍn và sñ liên-can viÇc ¥y vÛi viÇc khác là th¿ nào." Vì th¿, sinh-ho¡t thñc-sñ cça ¡i-a-sÑ dân-chúng không °ãc nói ¿n trong ViÇt-sí. <P>Donald Worster ã mÙt l§n chê trách các nhà vi¿t sí. Chúng ta cing có thà b¡t ch°Ûc Ông mà phát-biÃu mÙt câu "nh¹-nhàng" nh° sau: "Vi¿t sí mà không có n°Ûc ß trong, ó là mÙt thi¿u sót lÛn. Kinh-nghiÇm nhân-lo¡i (và ·c-biÇt là cça nguÝi "n°Ûc" ta) âu có khô khan ¿n nh° v­y!" <P>Cách ghi chép chính-sí là nh° v­y. Tuy nhiên may m¡n h¡n cho dân ta, nhïng sinh-ho¡t thçy-sinh °ãc kà l¡i khá nhiÁu qua dã-sí, cÕ-tích và th§n-tho¡i. Ngoài ra trong mÙt sÑ sách cÕ-vn hi¿m hoi, ta cing th¥y ng°Ýi x°a ghi-nh­n °ãc nhïng sinh-ho¡t. Sách Tàu cing nói "Ng°Ýi ViÇt-cÕ sinh ho¡t d°Ûi n°Ûc nhiÁu h¡n ß trên c¡n nên b¡i lÙi r¥t giÏi, bi¿t làm các thé thuyÁn nhÏ là Linh và thé thuyÁn nhÏ thân dài là )nh, thuyÁn lÛn gÍi là Tu-lñ, thuyÁn có l§u téc Lâu-thuyÁn và thé thuyÁn có g¡n mii qua téc là Qua-thuyÁn... Theo Hoài-Nam-V°¡ng L°u-An Ýi Hán, thì ng°Ýi ViÇt r¥t th¡o thçy-chi¿n, r¥t quen dùng thuyÁn, ß trên c¡n ít mà ß d°Ûi n°Ûc nhiÁu. HÍ c¡t tóc, xâm mình, óng khÑ ng¡n à tiÇn b¡i lÙi, tay áo cÙc à tiÇn chèo thuyÁn." <H4>HÓn "N°Ûc" dñng n°Ûc ViÇt-Nam</H4> BiÃn ông bao quanh mÙt nía ¥t n°Ûc chúng ta. Theo Bernard Philippe Groslier, biÃn c£ ã gãi ra trong trí óc ng°Ýi dân ông-D°¡ng cái ¥n-t°ãng vÁ nguÓn gÑc cça muôn loài, mÙt tâm-t°ßng ¿n c£ th¿-giÛi tr°Ûc khi khai-thiên l­p-Ëa và cing là n¡i quê-h°¡ng cho ng°Ýi ch¿t (tÕ-tiên) trß vÁ. <P> M×i khi Á-c­p ¿n ¥t n°Ûc quê-h°¡ng, mÍi ng°Ýi ViÇt chúng ta Áu có mÙt ý-théc sâu xa vÁ "hÓn n°Ûc linh-thiêng". MÙt hÍc-gi£ ngo¡i-quÑc, Ti¿n-s) Keith Weller Taylor có l½ là ng°Ýi §u-tiên nh­n ra iÁu này. Ông phân-tích chính-xác nhiÁu iÁu vÁ tính-th§n tñ-chç cça dân ViÇt-Nam r¥t úng. Taylor cho r±ng: "N°Ûc (Water) có hÓn n°Ûc (Aquatic Spirit) linh-thiêng, có nng-lñc t¡o dñng nên dân-tÙc, nên n°Ûc ViÇt-Nam chính-thÑng..." Chúng tôi r¥t thích o¡n-vn cça Ông, tuy ng¡n gÍn nh°ng ý-té uyên-bác, khó dËch sao cho chính-xác °ãc. V­y xin chép l¡i nguyên-vn nh° sau: "The idea of an aquatic spirit's being the source of political power and legitimacy, which attended the formation of the Vietnamese people in prehistoric times, is the earliest hint of the concept of the Vietnamese as a distinct and self-conscious people". <H4>H£i-Sí, n¡i ch¥t chéa nhïng (truyÁn-thÑng) cñc kó quan-y¿u cça dân-tÙc</H4> T¡i các n°Ûc Âu-Mù, H£i-sí (Maritime History) là mÙt ngành khoa-hÍc °ãc khai-sinh të lâu. Nh°ng ß xé ta, danh-të "H£i-sí" ít khi °ãc nghe nói tÛi, và cing ch°a có mÙt cuÑn Sí nào ghi chép thu§n các sinh-ho¡t thçy-sinh. Tuy v­y n¿u xét cho kù, chúng ta th¥y r±ng H£i-Sí úng là n¡i c§n-thi¿t cho viÇc ghi chép các thành-tích l«y-lëng và truyÁn-thÑng cñc-kó quan-y¿u cça dân-tÙc. <P> MÙt ph§n cça bài vi¿t, ph§n "TiÁn H£i-Sí" ViÇt-Nam mà chúng tôi trình-bày ti¿p ây là nhïng ki¿n-théc mÛi m». NhÝ ti¿n-bÙ trong nhiÁu ngành khoa-hÍc, ngày nay nhân-lo¡i hiÃu bi¿t nhiÁu h¡n vÁ quá-khé. Tuy mÙt sÑ chi-ti¿t nhÏ còn là gi£-thuy¿t, nh°ng nói mÙt cách tÕng-quát, có nhiÁu nét Ùc-áo vÁ sinh-ho¡t n°Ûc cça tiÁn-nhân chúng ta áng nói và ã có nhiÁu hÍc-gi£ quÑc-t¿ Õ xô ¿n nghiên-céu. <P>Không ß mÙt n¡i nào khác trên Ëa-c§u, Khoa TiÁn-h£i-sí có nhiÁu v¥n-Á c§n tìm hiÃu nh° t¡i khu-vñc BiÃn ông. <P>Riêng vÛi dân-tÙc ViÇt-Nam, TiÁn-h£i-sí ph£i °ãc coi là mÙt ngành hÍc quan-trÍng vì nhiÁu lý-do sau ây: <P> - TruyÁn-thÑng hàng-h£i lâu Ýi cça dân-tÙc hiÇn-diÇn trong mÍi sinh-ho¡t dân-tÙc. <P> - BÝ biÃn ViÇt-Nam và Hoa-Nam të x°a ¿n nay chính là n¡i quy-tå nhiÁu kiÃu ghe thuyÁn phong-phú h¡n b¥t cé n¡i nào khác trên th¿-giÛi. Ki¿n-trúc tàu bè ViÇt-Nam r¥t Ùc-áo và ã ¡t ¿n trình-Ù kù-thu­t cao ngay të cÕ-thÝi. Clinton Edwards cho r±ng nhïng Ng°Ýi BiÃn (Orang Laut) ß ông-Nam-Á thuÙc nhïng bÙ-l¡c H£i-du (Sea nomads) phát-triÃn truyÁn-thÑng hàng-h£i tr°Ûc khi chính hÍ mß mang nông-nghiÇp. <P> - Nhïng nÁn vn-minh "n°Ûc" të Hoà-Bình ¿n ông-S¡n xu¥t-hiÇn liên-tåc trong ti¿n-trình sinh-ho¡t vn-hoá cça ng°Ýi ViÇt-Nam. NÁn vn-minh Hoà-Bình ã ti¿n-triÃn trong kho£ng thÝi-gian 9,000- 5,600 nm TTL., chuyÃn sang B¡c-S¡n 8,300-5,900 nm TTL., liên-tåc qua nhiÁu nÁn vn-minh; sau này tÛi thÝi Ó Óng cça Phùng-Nguyên 3,000-1500 nm TTL., rÓi ông-S¡n 500 nm TTL., rõ ràng nhuÑm m§u s¡c hàng-h£i." <P> - Theo Bernard Philippe Groslier, và dân-c° ông-D°¡ng (trong ó ¡i-biÃu chính là ViÇt-Nam) ã óng vai trò quan-trÍng trong vùng ông-Nam-Á. Cho dù Java có thà là n¡i con ng°Ýi xu¥t-hiÇn tr°Ûc h¿t, nh°ng ông-D°¡ng luôn luôn là cái kho chéa nhân-lñc mà të ó gíi i khai-hoá kh¡p vùng. <P> - Wilhelm G. Solheim II vi¿t r±ng: &#129;nh-h°ßng cça vn-minh Hoà-Bình t¡o-l­p lên các nÁn vn-minh Yangshao (Ng°áng-ThiÁu, miÁn b¡c Trung-Hoa.) và c£ nÁn vn-minh Lungshan (Long-S¡n) cing të phiá Nam em l¡i. <P>Solheim còn i xa h¡n nïa, Ông cho r±ng ông-Nam-Á thÝi cÕ chính là n¡i phát-sinh nhïng °Ýng hàng-h£i giao-ti¿p vÛi kh¡p các n¡i ß dÍc bÝ biÃn Á-Châu, Âu-Châu, Phi-Châu, ¡i-D°¡ng-Châu và ß c£ Mù-Châu. Solheim lý-lu­n r±ng chÉ có sñ kiÇn ông-Nam-Á giï vai-trò trung-tâm phân-tán nh° tråc mÙt cái bánh xe to» ra kh¡p phía, ng°Ýi ta mÛi gi£i thích °ãc hiÇn-t°ãng lËch-sí là t¡i sao các chçng-tÙc khác biÇt cça loài ng°Ýi sÑng xa cách nhau trên kh¡p th¿-giÛi l¡i có nhiÁu sñ t°¡ng-Óng giïa nhïng sinh-ho¡t vn-hoá nh° v­y. <P>Bài vi¿t này n±m trong chç-Á "H£i-Sí", chúng tôi xin trình-bày vÁ nhïng sinh-ho¡t thçy-sinh cça dân ta trên sông n°Ûc (thçy), biÃn ông (h£i) và ngoài ¡i-(d°¡ng). ·c-biÇt, ho¡t-Ùng Thçy, H£i, (Tu§n-) D°¡ng-quân °¡c ·c-biÇt kà ¿n nh° là nhïng thành-tích cñc-kó quan-trÍng trong dòng sinh-mÇnh cça dân-tÙc. <H4>Nhïng ThuyÁn-nhân §u-tiên cça Nhân-lo¡i</H4> Tr°Ûc h¿t, ta ph£i kà ¿n v¥n-Á th­t cÕ-kính cça thÝi-gian mà ít ai t°ßng-t°ãng nÕi. Ph£i có mÙt thé "vn-minh n°Ûc" nào ó ã xu¥t-hiÇn të lâu t¡i vùng Óng-b±ng Sunda. Kù-thu­t thuyÁn bè cça dân-c° BiÃn ông ç ti¿n-bÙ Ã giúp di-dân °Ýng biÃn të ông-Nam-Á sang Úc-Châu të 60,000 nm tr°Ûc. Chéng-cÛ hiÃn-nhiên này không nhïng ã °ãc nhïng nhà Úc-Châu-hÍc công-nh­n, mà các khoa-hÍc-gia mÍi ngành khoa-hÍc khác cing Óng-ý. <H4>Vn-minh N°Ûc thÝi Bng-á</H4> Trong kho£ng 60,000 nm cho ¿n nay, Trái ¥t tr£i qua nhiÁu giai-o¡n nóng và l¡nh chen k½ nhau. Mñc n°Ûc biÃn ã dâng lên h¡ xuÑng nhiÁu l§n, sñ sai-biÇt có tÛi 150m. Cách nay chëng 18,000 nm, diÇn-tích BiÃn ông chÉ b±ng phân nía hiÇn nay. Khi bng á hai cñc Ëa-c§u tan rã thì n°Ûc biÃn dâng lên nhanh. Cho ¿n kho£ng 4,000 nm tr°Ûc Tây-lËch (TTL), hàng trm ngàn d­m vuông låc-Ëa ã bË ng­p d°Ûi BiÃn ông. Vì diÇn-tích ¥t ai bË suy-gi£m nên m­t-Ù dân-sÑ gia-tng. NhiÁu sñ ti¿p-xúc, trao Õi, va ch¡m giïa nhïng giÑng ng°Ýi khác nhau ã x£y ra. Lúc x°a dân-c° sÑng r£i rác kh¡p n¡i trong vùng ¥t th¥p rÙng lÛn Sunda, nay cùng g·p nhau trong mÙt môi-tr°Ýng sinh-ho¡t mÛi vùng Ói núi. Ti¿n-bÙ khßi-sñ të ó. <P>Theo ý-ki¿n cça mÙt sÑ nhà kh£o-cÕ, khi n°Ûc ng­p n¡i c°-trú, dân-chúng të vùng Sunda (kà c£ Hoàng-Sa, Tr°Ýng-Sa) ã ch¡y lên các vùng cao. HÍc-gi£ Thái-Lan Sumet Jumsai cho hay vào kho£ng 16,000 nm tr°Ûc ây, khi mñc n°Ûc biÃn dâng lên nhanh thì sÑ lÛn dân-c° ã di-chuyÃn vÁ khu-vñc phía B¡c cça BiÃn ông. Có l½ vì nhÝ t­p-trung nhiÁu nhân-lñc, vn-minh Hoà-Bình bÙc-phát. Peter Bellwood t°Ýng-trình công-trình chinh-phåc Thái-Bình-D°¡ng cça dân-c° Hoà-Bình (Hoabinhians) trong cuÑn sách nÕi-danh cça ông, cuÑn "Man's Conquest of the Pacific" <P>Chester Norman cho r±ng vËnh B¡c-ph§n và vËnh Thái-Lan mà lúc tr°Ûc là hai vùng Óng-b±ng tring và c¡n, nay bi¿n thành hai vËnh biÃn mÛi. Vn-minh Hòa-Bình °ãc t¡o-dñng trong thÝi-gian thÁm låc-Ëa Sunda bË ng­p n°Ûc. Ng°Ýi ta ph£i di-chuyÃn i khai-phá Óng-b±ng. Y¿u-tÑ quan-trÍng nh¥t cça à phát-triÃn là sñ ra Ýi cça các giÑng cây cho h¡t. Nhïng lo¡i ngi-cÑc thu§n-hóa sau này thích-hãp cho ruÙng n°Ûc. Kho£ng 5,500 nm tr°Ûc, cây lúa n°Ûc ã °ãc trÓng trÍt. <H4>Sinh-ho¡t BiÃn ông thÝi h­u Bng-á</H4> Theo nhïng ghi-nh­n cça ngành Ëa-Ch¥t-hÍc, vào thÝi xa x°a, kho£ng 16,000 nm tr°Ûc, nuÛc ¡i-°¡ng dâng cao vÛi à gia-tng nhanh nh¥t. T¡i vùng BiÃn ông vào thÝi Hu Bng-á, sñ thay Õi cça Ëa-th¿ r¥t mãnh-liÇt. Nhïng thay Õi )a-th¿ ã lôi-cuÑn theo nhïng thay Õi lÛn vÁ môi-sinh con ng°Ýi. Sñ ti¿n-bÙ v°ãt bñc cça vn-hoá ng°Ýi ViÇt (Yçeh) trong bÑi-c£nh bà dâu ó ã °ãc William Meacham nghiên-céu và trình-bày trong mÙt bài vi¿t r¥t nÕi-t¿ng cça Ông, nhan-Á "Origins and Development of the Yçeh Coastal Neolithic: A Microcosm of Culture Change on the Mainland of East Asia". <P>MÙt sÑ k¿t-qu£ kh£o-céu trñc-ti¿p liên-hÇ ¿n sinh-ho¡t thçy-sinh nh° sau: <P> - Vì nguÓn gÑc và Ëa-bàn riêng biÇt, sinh-ho¡t ng°Ýi ViÇt ß duyên-h£i khác-biÇt vÛi ng°Ýi Tàu ß Trung-thÕ. Không thà nào vì th¥y mÙt vài £nh-h°ßng vn-hoá giÑng nhau mà ng°Ýi ta có thà coi dân Bách-Viêt nh° mÙt thé dân Tàu °ãc. NhiÁu chúng-cÛ cho hay là loài ng°Ýi dã có m·t trên Sunda Land m°Ýi m¥y ngàn nm tr°Ûc. Nhïng Óng-b±ng th¥p, °ãc gÍi tên chung là Sunda Land ó, n±m ngoài BiÃn ông ngày nay ã hoàn-toàn bË ng­p n°Ûc. Nhïng dân-c° thÝi ó chính là tiÁn-nhân ng°Ýi (Bách-) ViÇt sau này. HÍ sinh sÑng b±ng cách thu-nh·t h£i-s£n nh° tôm cua, hào nghêu... , sn bát tôm cá ngoài hÓ, ao, sông, biÃn. Trong kho£ng të 15,000 nm ¿n 4,000 nm tr°Ûc ây, n°Ûc biÃn dâng lên, làm thay Õi môi-tr°Ýng sinh-ho¡t và t¡o nên sñ dÓn ép m­t-Ù dân-sÑ. <P> - Vn-minh Hoà-Bình xu¥t-hiÇn 11,000 - 7,600 tr°Ûc ây, vn-minh B¡c-S¡n, kho£ng 8,300 - 5,900 nm tr°Ûc Tây-LËch (TTL.). <P> - Bè tre và có thà c£ lo¡i ghe thuyÁn s¡-£ng °ãc dùng kh¡p n¡i, 10,000 nm TTL. <H4>Ng°Ýi ViÇt và nhïng Phát-minh thi¿t-y¿u óng góp cho Nhân-lo¡i</H4> Trái ¥t chúng ta ang ß có tÛi g§n ba ph§n t° bÁ m·t che phç bßi n°Ûc. Các nhà vn-minh-hÍc Áu Óng-ý r±ng vn-minh loài ng°Ýi ti¿n-triÃn °ãc là nhÝ sñ chuyÃn-v­n. <P>Các sách Bách-Khoa Të-iÃn Óng-ý r±ng cho ¿n ngày nay, chuyÃn-v­n °Ýng thçy v«n quan-trÍng h¡n °Ýng bÙ và °Ýng hàng-không. N¿u so vÛi sñ phát-triÃn °Ýng biÃn thì "chuyÃn-v­n trên ¥t liÁn phát-triÃn vÛi mÙt méc-Ù ch­m ch¡p h¡n nhiÁu... Sñ chuyÃn-v­n °Ýng bÙ °ãc c£i-thiÇn r¥t ít cho mãi tÛi nm 1825, khi kù-s° ng°Ýi Anh George Stephenson áp-dång máy h¡i n°Ûc à ch¡y mÙt §u máy xe lía ... <P>Sinh-ho¡t trên Ëa-bàn "N°Ûc", dân ViÇt là tác-gi£ h§u h¿t nhïng phát-minh thi¿t-y¿u vÁ °Ýng thçy. Bè, thuyÁn Ùc-mÙc, mái chèo, cánh buÓm, bánh lái, thuyÁn nhiÁu thân (outriggers) cây xi¿m ... là nhïng công-trình sáng-t¡o mà tiÁn-nhân ta óng góp cho sñ ti¿n-bÙ cça nhân-lo¡i. <P>VÁ ©y thuyÁn (propulsion), kà të viÇc dùng bè th£ trôi cho ¿n c£ kù-thu­t cao nh° viÇc i ng°ãc gió hay lái thuyÁn tñ-Ùng cing Áu do tiÁn-nhân chúng ta t¡o-dñng. Thành-qu£ áng kà nh¥t có l½ là cách sí-dång phÑi-hãp tài-tình hai hÇ-thÑng buÓm và xi¿m. NhÝ v­y, mÙt sÑ lo¡i ghe thuyÁn ß ViÇt-Nam có thà tñ nó lái l¥y và giï h°Ûng i trong nhiÁu ngày dài, không c§n ph£i sía Õi tay lái. <H4> Ng°Ýi ViÇt "v°ãt" të Ng°-nghiÇp sang th³ng Nông-nghiÇp</H4> Sau khi duyÇt-xét l¡i nhïng bi¿n-chuyÃn vÁ Ëa-th¿ bÝ biÃn ông-Á vào kho£ng thÝi-gian të 15,000 nm TTL. ¿n 4,000 TTL., nhà Ëa-lý-hÍc Carl Sauer i ¿n k¿t-lu­n: ông-Nam-Á là n¡i khßi-sñ nông-nghiÇp. <P>Theo mÙt sÑ hÍc-gi£ ViÇt-Nam, danh-tñ "ViÇt" có nghiã là ti¿n lên, v°ãt trÙi lên... Tính kiên-quy¿t cça dân ta v°ãt mÍi khó khn trß ng¡i biÃu-lÙ ngay të trong nhïng ngày §u sinh-ho¡t. Nhà Ëa-lý-hÍc Carl Sauer ã Á-cao tinh-th§n ti¿n-bÙ cça dân-c° giÑng ViÇt (Yçeh) vào giai-o¡n khßi-nguyên nÁn vn-hoá Hoà-Bình ß vùng ¥t "Sunda -Hoà Bình" nh° sau: "Mñc n°Ûc biÃn dâng cao làm tng thêm nhËp bÓi ¡p phù-sa lên nhïng khu thung-ling duyên-hà trong khi các vùng ¥t th¥p ti¿p-tåc bË ng­p låt. Dân-c° khi x°a ß r£i rác thì lúc này thu l¡i thành các vùng c°-trú dÍc theo nhïng nguÓn n°Ûc... MÙt th¿-giÛi mÛi ã thành hình, sñ thay Õi môi-tr°Ýng v­t-lý Ëa-d° ã trß thành c¡-hÙi thu­n-tiÇn tÑi-a cho nhïng dân thích phiêu-l°u và mong ti¿n-bÙ... Ng°Ýi dân bÏ sñ nhàn r×i và nhÝ trí óc tò mò à tìm thí-nghiÇm, mÙt cÙng-Óng nh° v­y chÉ c§n mÙt thÝi-gian ng¡n à chuyÃn-ti¿p të ng°-nghiÇp sang th³ng nông-nghiÇp." <H4>Ng°Ýi ViÇt Nông-nghiÇp và Th°¡ng-M¡i</H4> Trong sinh-ho¡t nông-nghiÇp, ng°Ýi ta th°Ýng chia ng°Ýi ông-Nam-Á làm hai lo¡i: dân miÁn cao và dân miÁn xuôi. Dân miÁn cao trÓng các lo¡i hoa màu hãp cho vùng ¥t khô ráo. Dân miÁn xuôi canh-tác lúa n°Ûc, c§n d«n n°Ûc vào ruÙng. Ph£i c§n kù-thu­t cao và có tÕ-chéc iÁu-hành tÑt thì sÑ l°ãng thñc-ph©m s£n-xu¥t mÛi gia-tng. <P>Xã-hÙi miÁn xuôi l¡i có thà phân-biÇt thành hai thành-ph§n: là nông-dân và th°¡ng-gia. ¡c-iÃm sinh-ho¡t này °ãc Donald G. McCloud trình-bày. Ông vi¿t r±ng: Dân-c° Óng b±ng có hai nghÁ canh-nông và th°¡ng-m¡i, téc là c§y bëa ruÙng n°¡ng và buôn bán viÅn-d°¡ng. Nhóm h£i-hành viÅn-d°¡ng trao Õi hàng-hoá có nhiÁu c¡-hÙi trß nên giàu sang và th°Ýng n¡m giï th¿-lñc chính-trË. N¿u th¿ xã-hÙi ViÇt ngày x°a, r¥t có thà chÉ gÓm hai giÛi Nông và Công <P>Khi xem xét tình-tr¡ng ông-Nam-Á të th¿-k÷ th° 9 ¿n 14, các nhà nghiên-céu hãp-biên mÙt sÙ sách nhan Á: "Southeast Asia in the 9th to 14th Centuries," (edited by David G. Marr and A. C. Milner), Institute of Southeast Asian Studies, Singapore, phát-hành nm 1986. Các báo-cáo cça nhóm này cho th¥y xã-hÙi ¡i-ViÇt v«n còn mang nhiÁu nét vn-hoá Ëa-ph°¡ng ông-Nam-Á h¡n là vn-hoá Trung-Hoa. HÇ-thÑng xã-hÙi "S) Nông Công Th°¡ng" mÛi thành-hình khi n°Ûc ta nhiÅm cái £nh-h°ßng vn-hoá Trung-Hoa mÙt cách n·ng-nÁ mà thôi. <P>Ng°Ýi Tàu lúc x°a r¥t run sã tr°Ûc nhïng chuy¿n h£i-hành xuyên-d°¡ng nh°: ph£i i tàu Man, sã c°Ûp, sã bË gi¿t, sã ch¿t uÑi, sã xa nhà nhiÁu nm... Trong khi ó, sách sí Trung-Hoa ghi chép nhiÁu chi-ti¿t vÁ ho¡t-Ùng th°¡ng m¡i cça ng°Ýi Bách-ViÇt. Sinh-ho¡t cça nhïng th°¡ng-gia ViÇt gi§u có kiÃu "phú-gia Ëch-quÑc" nhÝ th°¡ng-m¡i viÅn-duyên °ãc ghi l¡i khá nhiÁu. Theo hÍc-gi£ Sterling Seagrave thì nhïng ng°Ýi Trung-Hoa trong n°Ûc và h£i-ngo¡i gi§u có ngày nay là nhÝ °¡c thëa-h°ßng truyÁn-thÑng th°¡ng-m¡i të ng°Ýi ViÇt thÝi chi¿n-quÑc. Seagrave không ng¡i-ng§n, ã sí-dång nhïng "chï lÛn" nh° Roots (gÑc r½), Children of Yueh (con cháu ng°Ýi ViÇt) à Á-c­p ¿n nhiÁu nhân-v­t kim cÕ nÕi danh nh° v­y. <H4> Ëa-bàn C°-trú cça TÕ-tiên và Nhu-c§u cça Quân Thçy</H4> Ëa-bàn c°-trú chç-y¿u cça tÕ-tiên ta là khu-vñc mÛi °ãc phù-sa sông HÓng, sông Mã bÓi ¡p. Vùng ¥t này n±m giïa mÙt bên là núi cao, mÙt bên là biÃn c£. <P>Ëa-bàn sinh-ho¡t thÝi cÕ cing là n¡i giao-ti¿p giïa hai môi-tr°Ýng: núi và biÃn. Có hai ·c-iÃm nÕi b­t lên nh° sau: <P>- HÇ-thÑng sông ngòi thoát n°Ûc dày ·c, có hình-d¡ng nan qu¡t ß §u th°ãng nguÓn. <P> - M°a li hàng nm tràn lan kh¡p n¡i. N°Ûc ch£y ¿n m¥y ch× tring, t¡o ra vô sÑ §m l§y, hÓ ao chi chít. <P>Ëa-hình t¡o nên mÙt 'th¿-giÛi n°Ûc' tác-Ùng trñc-ti¿p ¿n cuÙc sÑng hàng ngày cça ng°Ýi ViÇt cÕ. Các di-tích kh£o-cÕ cho chúng ta bi¿t r±ng t¥t c£ các Ëa-iÃm c°-trú Áu n±m trên các gò bãi. Có thà nói n°Ûc bao quanh làng xã Viêt-Nam. N°Ûc t¡o nên biên-giÛi thiên-nhiên chia c¡t tëng vùng ¥t. N°Ûc là môi-tr°Ýng sinh-sÑng cça ng°Ýi Viêt-Nam. <P>Të lâu, khái-niÇm vÁ quê-h°¡ng, xé sß, vÁ lãnh-thÕ, tÕ-quÑc ã °ãc tÕ-tiên ta thÃ-hiÇn b±ng tên cça môi-tr°Ýng g¡n ch·t vÛi cuÙc sÑng cça mình: N°Ûc ! <P>Ph°¡ng-tiÇn di-chuyÃn chính-y¿u cça ng°Ýi dân ViÇt thÝi cÕ suÑt m¥y chåc ngàn nm là thuyÁn bè. Ngay khi mÙt t­p-hãp võ-trang nào ó °ãc hình-thành, thuyÁn bè °¡ng-nhiên trß nên ph°¡ng-tiÇn §u tiên và cn-b£n cça các cuÙc hành-quân. Nhïng trang-bË trên thuyÁn l­p téc bi¿n thành khí-cå c¡-hïu cça quân thçy. <P> Nhïng ng°Ýi lính ViÇt §u tiên cça quân-ngi có l½ không mang n·ng nhiÇm-vå b£o-vÇ "diÇn-Ëa". Nhïng quân-nhân này n±m lòng ph§n trÍng-trách giï an-ninh "°Ýng thçy" nhiÁu h¡n. Të-ngï "giï n°Ûc" có thà ã ghi l¡i d¥u v¿t r±ng "các ng°Ýi lính §u tiên phåc-vå d°Ûi cÝ n°Ûc ta là nhïng ng°Ýi lính thçy". <P> Có nhiÁu lý-l½ t¡o nên sñ tin-t°ßng r±ng Thçy-quân cça ta ra Ýi tr°Ûc Låc-quân. <H4>HuyÁn-sí "N°Ûc" và Th§n-tho¡i Dân-tÙc</H4> Các truyÁn-thuy¿t x°a nh¥t cça dân-tÙc Áu là nhïng truyÇn cÕ-tích mà nÙi-dung có gÑc rÅ sâu ­m vÁ hàng-h£i. Xin l°ãc-kê mÙt sÑ nhÏ nh° sau: <P>- Dân ta khßi i të Ùng-ình-HÓ, dòng dõi Long-Quân vÛi các vua Kinh-D°¡ng-V°¡ng, L¡c-Long-Quân. <P> - BÍc trm tréng sinh trm con: 50 con lên núi, 50 con xuÑng biÃn. <P> - Ng°Ýi Vn-Lang làm nghÁ chài l°Ûi, vua b¡t dân l¥y chàm v½ mình à thuÓng luÓng t°ßng r±ng Óng-lo¡i mà không làm h¡i. <P> - ThuyÁn cça dân ta v½ hai con m¡t, có ý à cho các thçy-quái ß sông, ß bà không qu¥y-nhiÅu ¿n. <P> - TruyÇn Thçy-tinh ánh nhau vÛi S¡n-Tinh... <P> Bàn vÁ danh-hiÇu cça Kinh-D°¡ng V°¡ng và L¡c-Long Quân ta không thà quên chï Kinh téc là ¥t Kinh và D°¡ng là ¥t D°¡ng, hai châu thuÙc Ëa-bàn cça giÑng Giao-ChÉ chúng ta. VÛi chï L¡c-Long Quân cing v­y. Danh-hiÇu này chÉ có nghiã là vua cça giÑng L¡c-Long cing nh° Kinh-D°¡ng V°¡ng là vua miÁn châu Kinh, châu D°¡ng. L¡c-Long Quân l¥y Âu-C¡ téc nàng con gái ¥t Âu. Chï Âu là tên mÙt con sông n°Ûc ViÇt (Chi¿t-Giang) ngày nay v«n còn. Nó nh¡c chï Âu-L¡c, Âu-ViÇt, ông-Âu, Tây Âu ... T¥t c£ Ëa-anh Áu ß miÁn BiÃn, ch±ng chËt nhiÁu sông hÓ. <P>HuyÁn-sí n°Ûc ta °a ra nhiÁu hình-£nh vÁ nhïng chuy¿n di-dân të BiÃn ông vào c°-trú dÍc duyên-h£i, ch³ng h¡n nh° các chuyÇn sau ây: <P> TruyÇn L¡c-Long-Quân kà r±ng: Ông vua RÓng này có quê M¹ të ngoài biÃn c£ i vào, giúp dân trë yêu-quái trên ¥t liÁn, d¡y dân cách trÓng lúa à n, may qu§n áo à m·c. Sau này dù L¡c-Long-Quân ã b¡t cóc và l¥y Âu-C¡ thuÙc giÑng tiên làm vã, nh°ng ông th°Ýng trß vÁ l¡i Thçy-Cung. <P> HuyÁn-tho¡i S¡n-tinh Thçy-tinh làm chéng cho giai-o¡n giao-ti¿p giïa nhïng "ng°Ýi °Ýng biÃn" và nhïng "ng°Ýi °Ýng cao". C£nh-trí tuy ghi l¡i të thÝi nhïng Vua Hùng dñng n°Ûc, nh°ng chéng-tích kh£o-cÕ l¡i ti¿t-lÙ r±ng thÝi-gian ã có thà x£y ra të hàng chåc ngàn nm tr°Ûc. <P> Th§n-tho¡i "Ông Th§n Ùc-C°Ûc" vùng S§m S¡n, Thanh-Hoá cing v­y. VË th§n lo¡i-trë bÍn c°Ûp të biÃn vào, toán gi·c të núi xuÑng, giï cho dân vùng duyên-h£i °ãc yên Õn làm n. <H4>Hình-bóng Th§n-kó cça H£i-quân</H4> <P> TruyÇn S¡n-tinh Thçy-tinh làm chéng cho giai-o¡n giao-ti¿p giïa nhïng "ng°Ýi °Ýng biÃn" và nhïng "ng°Ýi °Ýng cao". HuyÁn-tho¡i °ãc kà nh° ghi l¡i trong thÝi nhïng Vua Hùng dñng n°Ûc, nh°ng chéng-tích kh£o-cÕ l¡i có thà ti¿t-lÙ khác-biÇt: thÝi-gian hai sinh-ho¡t cça c°-dân të BiÃn ông i lên và të Núi Rëng i xuÑng, giao-ti¿p nhau ã x£y ra të hàng chåc ngàn nm tr°Ûc. Và cing có thà là ... tiÁn-thân cça nhïng ng°Ýi chi¿n-s) biÃn ã xu¥t-hiÇn qua vai trò Thçy-Tinh <P> Trong giai-o¡n sáu chåc ngàn nm, tính të các chuy¿n i Úc cça ng°Ýi ông-Nam-Á ¿n khi Vua Hùng dñng n°Ûc Vn-Lang, ch¡c ch¡n ã có nhiÁu tÕ-chéc hay lñc-l°ãng trên BiÃn ông cça dân ta °ãc thành-l­p. Trong sé-m¡ng b£o-vÇ các ho¡t-Ùng thçy-sinh cho Óng-bào, nhïng tÕ-chéc quân thçy này ch¡c ch¡n là các nhóm võ-trang §u-tiên cça nhân-lo¡i chi¿n-¥u trên m·t n°Ûc. <P> Sinh-ho¡t trong môi-tr°Ýng "n°Ûc BiÃn ông", quân thçy cça ta ngay të nhïng ngày §u ã là h£i-quân n°Ûc xanh thu§n-tuý. Ý-t°ßng "N°Ûc Nâu tr°Ûc, N°Ûc Xanh sau" cça ¡i-tá Thçy-Quân Låc-Chi¿n Mù chÉ úng cho các khu-vñc ngoài ông-Nam-Á mà thôi. <P>Vua HÓng L¡c (Bua, BÑ RÓng) të biÃn vào bÝ, Ënh-quÑc an-dân, mang hình-£nh hào-hùng cça mÙt vË TÕ tiên-khßi H£i-quân ngày nay. Theo ý ông Tr§n-QuÑc-V°ãng, L¡c-Long-Quân là vË anh-hùng vn-hoá lÛn nh¥t cça Th§n-tho¡i ViÇt-Nam, të biÃn tÛi, të sông lên, diÇt "Ng°-tinh", "MÙc-tinh", "HÓ-tinh", khai-sáng miÁn châu-thÕ sông HÓng. L¡c-Long-Quân cing là vË anh-hùng vn-hoá §u tiên chÑng sñ xâm-l¥n cça ph°¡ng B¡c (¿-Lai), b£o hÙ lãnh-thÕ riêng cho con cháu dñng n°Ûc..." <H4>Nhïng °Ýng ThuyÁn-nhân Di-t£n</H4> Dân ViÇt là giÑng dân b£n-Ëa cça BiÃn ông. Tuy yêu quê-h°¡ng, nh°ng cing có ng°ÝI vì hoàn-c£nh ng·t nghèo mà ph£i ly-h°¡ng. <P>Di-c° °Ýng biÃn là Á-tài ã °ãc nhiÁu hÍc-gi£ nghiên-céu. Elden Best tìm ra nhiÁu nguyên-nhân ã khi¿n ng°Ýi ta ph£i rÝi bÏ quê-h°¡ng i xa. Tr°Ýng-hãp "ThuyÁn-nhân ViÇt ly-h°¡ng" ngày nay và 4,000 nm tr°Ûc, cing n±m trong nhïng lý-l½ t°¡ng-tñ. <P>HÍc-gi£ Mù Stephen C. Jett có cùng ý-ki¿n vÛi Elden Best, nh­n th¥y nhiÁu chéng-tích r±ng ng°Ýi tË-n¡n cing thñc-hiÇn nhïng chuy¿n xuyên Thái-Bình-D°¡ng. Các áp-lñc cça dân Tàu t¡i vùng ông-Á, nhïng sñ bành-tr°Ûng lãnh-thÕ cça n°Ûc Trung-Hoa ã t¡o nên nhiÁn ãt di-dân ông £o i vÁ Nam, ch¡y ra các £o, và lang b¡t ra xa cho tÛi t­n Phi-Châu và Mã-£o. Jett cing nh° nhiÁu nhà kh£o-céu ti¿ng-tm khác cho r±ng nhiÁu ít ph£i có nhïng nhóm di-t£n ã v°ãt ¡i-d°¡ng qua Mù-Châu. <P>MÙt sÑ HÍc-gi£ tiÁn-ti¿n ng°Ýi Trung-Hoa cing nh­n th¥y r±ng dân Bách-ViÇt ã tÛi Mù-Châu. Theo Paul Shao, tuy ng°Ýi ta th¥y có d¥u-v¿t vn-minh Trung-Hoa trên ¥t Mù nh°ng nhïng di-dân Á-ông mang vn-minh i truyÁn-bá ph§n lÛn l¡i không ph£i ng°Ýi Trung-hoa thu§n-túy mà là các giÑng dân khác nh° ông-Di, Nam-Man... <P> Nhân dËp phÕ-bi¿n các k¿t-qu£ kh£o-céu, Paul Shao ã kêu gÍi mÍi ng°Ýi nghiên-céu kù-l°áng vai trò khai-phá Mù-châu cça tË-n¡n ViÇt chúng ta, ·c-biÇt là các "thuyÁn-nhân" trÑn ch¡y ngo¡i-xâm. <H4> N°Ûc Vn-Lang , Vn-minh ông-S¡n và Th¿-lñc trên BiÃn</H4> Vn-Lang là danh-hiÇu n°Ûc ta thÝi-¡i Hùng-V°¡ng. Ó Óng và nh¥t là các trÑng ông-S¡n °ãc s£n-xu¥t vào thiên-k÷ thé nh¥t TTL. tiêu-biÃu cho nÁn vn-hoá cça dân-tÙc thÝi-kó mß n°Ûc và dñng n°Ûc. <P> "Không-gian cça xã-hÙi Vn-Lang - Âu-L¡c là không-gian cça Vn-Hoá ông-S¡n, cing là không-gian tìm °ãc nhiÁu trÑng ông-S¡n nh¥t và tÓn-t¡i nhiÁu trÑng cÕ nh¥t. ó là vùng B¡c ViÇt-Nam và khu-vñc Nam Hoa-Nam." ThÝi-gian là thÝi-¡i Hùng-V°¡ng. Nhïng sinh-ho¡t (dân-gian) lúc ó °ãc ghi nh­n qua nhiÁu hình £nh trên trÑng Óng. <P>Sí-gia D. G. E. Hall nh­n-xét vÁ ng°Ýi ViÇt thÝi Hùng-V°¡ng nh° sau: "Dân thuÙc vn-hoá ông-S¡n phát-triÃn cao-Ù kh£-nng hàng-h£i và ki¿n-trúc Tàu bè, hÍ là nhïng nhà hàng-h£i gan d¡ vÛi sÑ vÑn hiÃu bi¿t nào ó vÁ Thiên-vn-hÍc." Trong khi nghiên-céu, Peter Bellwood l¥y thêm tái-liÇu cça Spiegel (1971), Badner (1972) à chéng-minh và i ¿n k¿t-lu­n là nhïng kiÃu m«u k÷-hà ·c-biÇt cça ông-S¡n tìm th¥y ß vùng Sepik, qu§n-£o Admiralties, New Ireland, và Trobriand Islands... <P> Khi kh£o-sát vn-hoá thÝi ông-S¡n, nhiÁu hÍc-gi£ gÓm c£ ông-ph°¡ng l«n Tây-ph°¡ng nh° Chikamouri, Bezacier, Manuel, và nh¥t là Keith Weller Taylor, ã Óng-ý r±ng: "Các hình v½ và trang-trí trên trÑng Óng ông-S¡n luôn luôn t¡o nên ý-t°ßng vÁ nhïng biÃu-t°ãng cça nghÇ-thu­t hàng-h£i, Óng-thÝi minh-chéng mÙt cách không thà l§m l«n vÁ t§m £nh-h°ßng cça mÙt th¿-lñc dña trên cn-b£n cça biÃn c£." <H4> Thçy-quân cça Vua Hùng và TrÑng Óng-cÕ an-Nê</H4> HuyÁn-tho¡i sÛm-sça nh¥t vÁ chi¿n-công cça Thçy-quân Vn-Lang °ãc nh¡c nhß qua chéng-tích mÙt ngôi Án cÕ t¡i tÉnh Thanh-Hoá. Sau chuy¿n viÅn-chinh th¡ng gi·c vùng duyên-h£i phiá Nam mà sau này là ¥t Chiêm-Thành, mÙt vË vua Hùng ã cho úc trÑng Óng k÷-niÇm và l­p Án thÝ Óng-CÕ trên núi Tam-Thai, xã an-Nê. G§n 3,000 nm tr°Ûc, vùng châu thÕ ch°a °ãc phù-sa bÓi ¡p, sông ngòi §m l§y, ao hÓ kh¡p n¡i. Të kinh-ô Phong-Châu (huyÇn B¡ch-H¡c, tÉnh V)nh-Yên ngày nay) khi muÑn viÅn-chinh tiÅu-trë gi·c miÁn biÃn (Trung-ViÇt ngày nay), nhà Vua chÉ có m×i mÙt ph°¡ng-tiÇn là sí-dång thçy-quân à có thà di-chuyÃn, ti¿p-liÇu, b¥t-th§n t¥n-công và truy-sát k» Ëch t­n ngoài kh¡i mà thôi. <P>Chi¿n-tích cça Thçy-Quân cing ng«u-nhiên mang l¡i vinh-dñ cho TrÑng Óng an-Nê. Nhïng ghi chép vÁ trÑng Óng cÕ trong sí sách ViÇt Nam còn l¡i r¥t ít, và th­t ra cing chÉ xoay quanh hai chi¿c trÑng mà thôi. NguyÅn Duy Hinh trong bài "TrÑng Óng trong Sí Sách" cing nh¡c ¿n tình tr¡ng này. TrÑng an Nê ã °ãc các sách nh¡c ¿n: ViÇt iÇn U linh (1029) , ¡i ViÇt Sí ký Toàn th° (1479) , L)nh Nam chích quái (1492-1493) ¡i Nam Nh¥t thÑng Chí . Nhïng o¡n vn ghi chép trong các sách này kh³ng Ënh, bÕ sung nhau và °ãc xác Ënh ch¡c ch¡n thêm qua t° liÇu dân tÙc hÍc. MÙt chi¿c khác có kh£ nng là trÑng Mi¿u Môn I, có thà 㠰ãc ghi nh­n trong th§n tích cça làng Th°ãng Lâm, do inh Tiên Hoàng ban th°ßng à làm trÑng thÝ. <H4> Pháo-tiÅn §u tiên trên Chi¿n-thuyÁn</H4> Trong các trÑng Óng ông-S¡n, trÑng Óng NgÍc Li I là mÙt s£n ph©m ã xu¥t hiÇn hÓi th¿ k÷ VII tr°Ûc công nguyên. Chi¿n-thuyÁn ph£i có tr°Ûc trÑng Óng mÙt thÝi gian và có c¡ sß Ã gi£ Ënh r±ng tr°Ûc ây kho£ng 2800 nm ho·c 2900 nm hay h¡n nïa, ng°Ýi ViÇt Nam ho·c 2900 nm hay h¡n nïa, ng°Ýi ViÇt Nam cÕ ¡i ã bi¿t ch¿ t¡o ra chi¿n-thuyÁn có pháo-tháp nÏ th§n cho thçy-quân. <P>HuyÁn-tho¡i "NÏ Th§n" ã °ãc tiÁn-nhân chúng ta kà i kà l¡i të nhiÁu nghìn nm qua. Tuy v­y, chÉ mÛi vào th¿-k÷ thé 20, ng°Ýi ta mÛi tìm °ãc chéng-tích trên trÑng Óng. Và hiÃn-nhiên h¡n nïa, các nhà kh£o-cÕ ã ào °ãc hàng ngàn mii tên Óng ß Óng-­u, Gò Mun và CÕ-Loa. <P>Các chi¿n-thuyÁn Ýi Hùng-V°¡ng vÛi NÏ Th§n °ãc ghi l¡i r¥t rõ nét trên nhiÁu chi¿c trÑng Óng. NÏ Th§n ·t trên Pháo-tháp là th°ãng-t§ng ki¿n-trúc cça chi¿n-thuyÁn. Nét v½ tuy ít nh°ng cho th¥y c¡-quan máy móc à n¡p pháo-tiÅn liên-hoàn. - Vào thÝi ó, vi-khí này r¥t lãi h¡i vì có t§m xa, b¡n c£ tên b±ng Óng hay tên lía. Cánh nÏ và mii tên lÛn quá khÕ, có tÛi 2-3m. <H4> CÕ-Loa thành, Cn-cé H£i-Quân</H4> CuÑi thÝi ¡i Hùng V°¡ng, cå thà là thÝi kó n°Ûc Âu L¡c cça An D°¡ng V°¡ng Thåc Phán, thçy quân cça n°Ûc ViÇt Nam cÕ ¡i l¡i °ãc tÕ chéc quy mô h¡n. Các công trình nghiên céu vÁ thành CÕ Loa cho chúng ta bi¿t r±ng: Bao quanh thành CÕ Loa có ba con hào n thông vÛi nhau và thông vÛi sông Hoàng Giang. NhÝ v­y thuyÁn bè có thà i l¡i xung quanh c£ ba vòng thành và có thà ra sông Hoàng Giang, sông HÓng, sông C§u, sông Låc §u à ti¿n ra biÃn ông. TruyÁn thuy¿t nói An D°¡ng V°¡ng th°Ýng ngñ thuyÁn i kh¡p các hào rÓi ra sông Hoàng Giang. <P> Nh° v­y thành CÕ Loa không chÉ là mÙt cn cé bÙ binh mà con là mÙt cn cé thçy binh nïa. Khu §m và c£ khu "V°Ýn thuyÁn" cça miÁn CÕ Loa x°a có ç ch× cho hàng trm chi¿c thuyÁn ­u và i l¡i. <P> CÕ-Loa có vË-trí thu­n-lãi h¡n b¥t kó ß âu t¡i Óng-b±ng B¡c-BÙ vào thÝi nhà Thåc (257-207 TTL.). Cn-cé thçy-binh này chính là vË-trí chi¿n-l°ãc, nÑi liÁn m¡ng l°Ûi °Ýng thçy cça sông HÓng cùng vÛi m¡ng l°Ûi cça sông Thái-Bình. Hai m¡ng l°Ûi này chi phÑi toàn bÙ hÇ-thÑng °Ýng thçy t¡i B¡c BÙ. Qua con sông Hoàng, chi¿n-thuyÁn có thà to£ i kh¡p n¡i, n¿u ng°ãc lên sông HÓng, có thà thâm-nh­p vào vùng B¡c hay Tây B¡c cça B¡c-BÙ. N¿u xuôi sông HÓng, chi¿n-thuyÁn có thà ra ¿n BiÃn ông. Còn muÑn ¿n vùng ông B¡c-BÙ thì dùng con sông C§u à thâm-nh­p vào hÇ-thÑng sông Thái-Bình ¿n t­n sông Th°¡ng và sông Låc-Nam. <H4>Thành-tích viÅn-d°¡ng cça tiÁn-nhân ViÇt</H4> Trên quan-iÃm cça mÙt ng°Ýi Á-ông, Wang Gungwu ã làm mÙt cuÙc nghiên-céu vÁ giao-th°¡ng thÝi cÕ trong biÃn Nam-H£i. Sau ó, vào tháng 6 nm 1956, à phÕ-bi¿n k¿t-qu£ cça công-trình ó, c¡-sß xu¥t-b£n cça Journal of the Malayan Branch Royal Asiatic Society cho phát-hành mÙt cuÑn sách nhan-Á "The Nanhai Trade - A Study of the Early History of the Chinese Trade in the South China Sea". <P>Wang mô-t£ khá §y ç vÁ nhïng ho¡t-Ùng hàng-h£i trong kho£ng 11 th¿-k÷ tr°Ûc khi thành-l­p triÁu-¡i nhà TÑng, nm 960. Theo ó, thÕ-dân ng°Ýi ViÇt, sau khi ¿-quÑc Nam-ViÇt cça nhà TriÇu bË såp Õ, v«n ti¿p-tåc n¡m giï h§u h¿t ngành hàng-h£i dÍc duyên-h£i hay °Ýng viÅn-duyên ¿n các n°Ûc ông-Nam-Á và ¤n-Ù, nh° ã tëng n¡m giï tr°Ûc kia. <H4>Th°¡ng-c£ng s§m u¥t ngày x°a</H4> VÁ các th°¡ng-c£ng, Wang cho r±ng të thÝi cÕ x°a cho ¿n Ýi TÑng, c£ng s§m-u¥t hàng §u vùng ông-Á và ông-Nam-Á Áu ß B¡c-ph§n n°Ûc ta. ·c-biÇt là Luy-Lâu hay Long-Biên (Hà-NÙi ngày nay) vÛi vùng h­u-c£ng trù-phú nh¥t ¿-quÑc Hán là qu­n Giao-ChÉ. <P> Con °Ýng biÃn buôn bán các Ó gia vË (Spice route) cÕ-thÝi không qua ¿n T§u mà chÉ ¿n Trung và B¡c ViÇt Nam rÓi mÛi theo °Ýng bÙ mà sang nam Trung Hoa. <P> G. R. G. Worcester cho r±ng Hà-NÙi úng là tr¡m h£i-hành cuÑi cùng giïa Tây-ph°¡ng và ông-Á trong cÕ-thÝi. Worcester hình-dung mÙt "h£i-trình t¡ låa" nh° sau: "...có thà ã có nhïng £nh-h°ßng qua giao-ti¿p °Ýng biÃn r¥t sÛm sça vÛi dân Ëa-trung-H£i, vì ng°Ýi ta tin r±ng nhïng th°¡ng-gia Phoenicia trên h£i-trình tìm ki¿m "°Ýng t¡ låa", ã tÛi ông-D°¡ng vào nm 650 TTL." <P> Ptolemy (kho£ng 100-170) phát-triÃn và vi¿t sách Ëa-lý. Ông hình-dung ra mÙt b£n-Ó th¿-giÛi mà t­n-cùng vÁ phía ông-ông-Nam là bán-£o Vàng Chersonese, biÃn Sinus Magnus vÛi h£i-c£ng Kattigara. Không còn nghi-ngÝ gì, Sinus Magnus chính là BiÃn ông n°Ûc ta. Có ng°Ýi cho r±ng bán-£o Vàng là ông-D°¡ng và Kattigara (hay Catigara hay Cattigara) chÉ K» Chã (Kesho), Long-Biên (Lugin) hay Hà-NÙi ngày nay. <P> Sau khi n°Ûc ta thâu-hÓi °ãc nÁn tñ-chç, các sách ViÇt-sí ghi-nh­n nhïng ho¡t-Ùng h£i-th°¡ng s§m-u¥t n¡i các h£i-c£ng nh° Hoa-L°, Vân-Ón, PhÑ-Hi¿n HÙi-An... <H4>Thçy-quân thÝi Tr°ng-V°¡ng</H4> Các sách sí giáo-khoa ghi chép s¡ sài vÁ triÁu-¡i Tr°ng-V°¡ng. Nhïng khám-phá g§n ây tìm ra các ho¡t-Ùng cça thçy-quân thÝi ó. C£ tên cça các vË chÉ-huy quân thçy cing ã °ãc mang ra ánh-sáng. <P>L¡c-t°Ûng Cao-oan là mÙt tên tuÕi hãn-hïu còn sót l¡i nh° là vË BÙ-Tr°ßng Thçy-Quân kiêm ô-Ñc T°-LÇnh H¡m-Ùi §u tiên cça n°Ûc ta. Tham-kh£o mÙt sÑ tài-liÇu mÛi, các nhà s°u-t§m sí liÇu tìm th¥y nh° sau: <P> T°Ûng Cao-oan là ng°Ýi làng H¡-Lôi, cùng huyÇn Châu-Phong vÛi hai vua Tr°ng. Ông tñ chiêu-mÙ ngh)a-quân nÕi lên ánh quân Tàu, sau theo phò Tr°ng-V°¡ng. Ông l­p °ãc nhiÁu công-tr¡ng thçy-chi¿n. Phu-Nhân hÍ Cao là trã-thç ác-lñc cho chÓng. T°Ûng Cao-oan n¡m trÍng-trách thçy-quân trong suÑt triÁu-¡i Tr°ng-V°¡ng. Khi Hán-¿ sai Mã-ViÇn em quân sang xâm-l°ãc, Ông cùng vã em quân thçy chÑng giï các n¡i hiÃm-y¿u. T°Ûng Cao-oan bË tí-th°¡ng, Ông ch¿t ngày 20 tháng 7 nm 43. Dân ta nhÛ ¡n, l­p Án thÝ h°¡ng khói c£ hai vã chÓng. <P> Ngoài chi¿n-công cça các nï-t°Ûng vÁ bÙ-chi¿n, nhiÁu thành-tích thçy-chi¿n vào thÝI Hai Vua Bà cing ang °ãc các nhà vi¿t sí thu-nh·t. Qua tài-liÇu cça các th§n-ph£, nhiÁu l§n Bác-s) Tr§n-¡i-S) ã tôn-vinh các chi¿n-công thçy-chi¿n thÝi x°a trong pho thiÃu-thuy¿t "Anh-Hùng L)nh-Nam." <H4>T°Ûng-lãnh Thçy-quân và Án thÝ RÓng, R¡n</H4> ThÝ-kính và noi g°¡ng anh-hùng dân-tÙc là truyÁn-thÑng dân-tÙc. Vì £nh-h°ßng cça sinh-ho¡t i vào tín-ng°áng, dân ta l­p Án thÝ RÓng R¡n kh¡p n¡i, Óng-hoá thçy-quái vÛi danh-nhân céu-quÑc. Giáo-s° Tr§n-QuÑc-V°ãng nh­n ra r±ng: <P> "DÍc sông ngòi miÁn B¡c - sông con, sông cái - âu ch³ng có Án thÝ r¡n hay rÓng (cho dù vÛi xu-h°Ûng "lËch sí-hoá", r¡n rÓng ã hoá thành t°Ûng Hùng-V°¡ng, t°Ûng bà Tr°ng, t°Ûng TriÇu ViÇt V°¡ng...). Và bao quanh nhïng Án thÝ ó là hÙi n°Ûc, hÙi ua thuyÁn c§u m°a. R¡n rÓng, thuÓng luÓng, cá s¥u... là biÃu-t°ãng cça N°Ûc, cça Th§n N°Ûc, cça M°a Dông." <H4>Thçy-quân ViÇt kháng-chi¿n thÝi ô-HÙ</H4> Sau khi TriÇu à ánh chi¿m n°Ûc Âu L¡c (nm 180 tr°Ûc công nguyên) cho ¿n §u th¿ k÷ X, n°Ûc ViÇt Nam cÕ ¡i bË ·t d°Ûi nÁn ô hÙ cça giai c¥p phong ki¿n ph°¡ng B¡c. ThÝi gian en tÑi này dài ¿n h¡n m°Ýi th¿ k÷. H¡n m°Ýi th¿ k÷ này là h¡n m°Ýi th¿ k÷ n°Ûc ViÇt Nam m¥t chç quyÁn, nh°ng trong thÝi gian ó nhân dân ViÇt Nam v«n không ngëng ¥u tranh nh±m giành l¡i nÁn Ùc l­p ã bË m¥t. Vì v­y trong suÑt h¡n m°Ýi th¿ k÷ ó, b±ng các tr­n ánh gi·c céu n°Ûc, nhân dân ViÇt Nam không thà không dùng thçy quân. Trong các tr­n chi¿n ¥u chÑng quân L°¡ng. Lý Bôn, TriÇu Quang Phåc ã dùng thçy quân. <H4> Thçy-quân D¡-tr¡ch và chi¿n-thu­t Du-kích trên sông r¡ch</H4> Ng°Ýi ViÇt chúng ta có l½ là giÑng dân §u-tiên bi¿t khai-thác thành-công kù-thu­t du-kích-chi¿n trên Óng l§y, hÓ ao, sông r¡ch. VÁ b±ng-chéng, ng°Ýi vi¿t xin kà ¿n truyÇn ông TriÇu-Quang-Phåc, vË anh-hùng có công gi£i-phóng dân-tÙc khÏi ách thÑng-trË cça nhà L°¡ng bên Tàu vào th¿-k÷ thé 5. ChuyÇn Thçy-Hí, n¿u mang ra so-sánh, thành-tích cça chi¿n-dËch D¡-Tr¡ch thñc-sñ to lÛn h¡n nhiÁu. <P>Chi¿n-công lëng-l«y nh¥t cça vË "vua §m l§y" này (458-471) nhÝ viÇc dùng thçy-quân th­t hïu-hiÇu ß §m D¡-Tr¡ch. Sí-gia Tr§n-TrÍng-Kim vi¿t nh° sau: <P>"D¡-Tr¡ch là ch× Óng-l§y, chung quanh cÏ mÍc nh° rëng, ß giïa có bãi cát làm nhà ß °ãc. TriÇu-Quang-Phåc vào ß ¥y ngày n¥p ©n, tÑi thì cho lính chß thuyÁn Ùc-mÙc ra ánh quân cça t°Ûng Tàu Tr§n-Bá-Tiên, c°Ûp l¥y l°¡ng-thñc vÁ nuôi quân-s). Tr§n-Bá-Tiên ánh mãi không °ãc. Ng°Ýi thÝi b¥y giÝ gÍi TriÇu-Quang-Phåc là D¡-Tr¡ch-V°¡ng". <H4> Thçy-quân và Công-tr¡ng giành l¡i quyÁn Tñ-Chç</H4> Nm 905 Khúc Thëa Då ánh b¡i quân °Ýng, giành °ãc Ùc l­p dân tÙc. Të ¥y các nhân v­t lãnh ¡o n°Ûc ViÇt Nam Ùc l­p chú ý nhiÁu ¿n xây dñng thçy-quân. Chúng ta ngÝ r±ng d°Ûi thÝi Khúc Thëa Då, Khúc Thëa H¡o và Khúc Thëa Mù, thçy quân ã °ãc tÕ chéc; ¿n thÝi D°¡ng ình NghÇ thçy quân ã °ãc tÕ chéc khá quy mô, và ã tÏ ra thiÇn chi¿n. Cho nên tháng 9 nm M­u Thân (938) khi Ho±ng Thao mang quân Nam Hán vào cía B¡ch ±ng, ã bË thçy quân cça ViÇt Nam do Ngô QuyÁn chÉ huy ánh cho tan tành ¿n không còn mÙt mÑng nào. <H4> inh Tiên-Hoàng-¿ và chi¿n-thuyÁn</H4> ôi khi chúng ta th¥y tranh v½ inh-BÙ-L)nh oai-phong trong bÙ giáp-trå n·ng nÁ. Có sách ghi vË Hoàng-é §u tiên cça n°Ûc ta là "nhà T°Ûng ngÓi trên l°ng ngña". iÁu này t°¡ng-ph£n h³n sñ thñc: Vua inh n m·c d£n-dË, chi¿n-ãu trên thuyÁn. <P>Vào th¿-k÷ thé X, ph§n lÛn vùng châu-thÕ sông HÓng, sông Mã còn ng­p chìm trong biÃn n°Ûc. Mùa n°Ûc låt th°Ýng kéo dài tÛi 5 tháng trong mÙt nm. Ng°Ýi ta chÉ th¥y làng xóm và gò Ñng l¡ th¡ nÕi lên, trong khi Óng ruÙng ng­p chìm trong làn n°Ûc åc ng§u phù-sa. Hoa-L° dña l°ng vào núi, phía tr°Ûc bao bÍc bßi n°Ûc. Dù là vua chúa m×i khi b°Ûc ra khÏi kÉnh-ô, ai ai cing ph£i i thuyÁn. <P> Hai hÍc-gi£ ngo¡i-quÑc, Pierre Huard và Maurice Durand diÅn-t£ c£nh hành-quân cça vua nhà inh khác h³n vÛi các sách sí cça ta. Các VË này ngh) r±ng nhÝ có quân thçy, vua nhà inh ã toàn-th¡ng Ëch-quân. Ùi chi¿n-thuyÁn thÝi ó có kh£-nng chuyên chß quân-s) v°ãt sông ngòi, §m l§y à Õ-bÙ th§n-tÑc. Các lo¡i thuyÁn nh° ghe thúng chài, thúng cái, thuyÁn nan, thuyÁn thúng... ã thay cho bÙ-binh và chi¿n-mã. Thçy-Quân và H¡m-Ùi t¡o thành chç-lñc-quân giúp nhà Vua tung-hoành kh¡p mÙt vùng sông n°Ûc rÙng lÛn cça ¡i-CÓ-ViÇt. <H4> Tr§n-èng-Long và ThuyÁn Mê</H4> MÙt danh-nhân ViÇt-Nam, mÙt vË t°Ûng thçy-quân °ãc nhiÁu sách vß ngo¡i-quÑc ghi-nh­n là mÙt khoa-hÍc-gia, mÙt nhà phát-minh lÛn mà dân ta ít nh¡c nhß tÛi. ó là ông Tr§n-èng-Long. <P>Bách-khoa Të-iÃn cça Nh­t, tuy có ít të-måc vÁ Viêt-Nam, nh°ng l¡i có ghi tên Tr§n-èng-Long. Të-iÃn "Encyclopaedia of Asian Civilizations" chép nhïng dòng nh° sau: Ông Tr§n-èng-Long là "x£o-thç" óng chi¿c thuyÁn §u tiên có vÏ mê mÁm d»o ß Hà-ông nm 968. <P>Theo sách "Thanh-th° vÁ Tàu thuyÁn C­n-duyên miÁn Nam ViÇt-Nam", thuyÁn có áy mê là lo¡i thuyÁn ViÇt-Nam thông-dång nh¥t. Hai lÑi ki¿n-trúc th°Ýng °ãc dùng là áy mê vÛi m¡n thuyÁn b±ng ván be và vÏ thuyÁn hoàn toàn b±ng mê. Lo¡i thuyÁn có vÏ b±ng tre an này nh¹ h¡n lo¡i g×, dÅ th¥m d§u chai, chËu ñãc sóng cÓn, séc dÙi khi çi bãi và không bË mÍt n. H¡n nïa tre r¥t dÅ tìm và r» h¡n lo¡i g× tÑt, còn áy tre an l¡i dÅ thay, vëa nhanh l¡i vëa r» tiÁn. áy nan dùng °ãc chëng 5 nm. Ki¿n-trúc an lát b±ng nan tre phÕ-c­p r¥t rÙng rãi vÛi các cá ghe thuyÁn lÛn nhÏ, nhiÁu kiÃu nh° canoes, dinghies, thuyÁn thúng, thuyÁn buôn và thuyÁn ánh cá các lo¡i." <P> T°¡ng-truyÁn, ông Long là bÙ-t°Ûng cça vua inh-Tiên-Hoàng (960-980). Khi Sé-quân ×-C£nh-Th¡c bË uÕi g¥p ph£i ch¡y trÑn qua NhuÇ-Giang. Th¡c qua °ãc sông, ra lÇnh Ñt h¿t thuyÁn bè. T°Ûng Tr§n-èng-Long ngh) ra cách cho lính Ñn tre à an thé thuyÁn nan rÓi l¥y nhña bôi vào thân thuyÁn. NhÝ ó, Ông °a °ãc quân lính qua sông và uÕi b¡t °ãc ×-C£nh-Th¡c. <H4> Quân-Ùi và Thçy-quân thÝi Lý</H4> Sñ kiÇn quân-Ùi nhà Lý ·t n·ng vÁ h£i-quân không th¥y ViÇt-Sí mô-t£ chi-ti¿t. <P> HÓi g§n ây, chúng ta ñãc Íc mÙt sÑ nh­n-xét mÛi m» cça Giáo-S° Lê-ình-Thông t¡i Pháp vÁ chi¿n-l°ãc và chi¿n-thu­t cça H£i-Quân ViÇt-Nam. Theo ó, l°u-Ùng-tính cça quân-Ùi triÁu Lý ·t cn-b£n trên h¡m-Ùi. Và do ó, toàn-thà quân-Ùi hiÃn-nhiên °ãc coi nh° mÙt tÕ-chéc Thçy-Quân. <H4>H£i-Quân ánh TÑng</H4> Nh° mÍi ng°Ýi ã bi¿t, ngày 27 tháng 10 nm 1075, à phá các cn cé xâm l°ãc cça TÑng ß trên ¥t TÑng. Lý Th°Ýng KiÇt ã cho t°Ûng Tôn àn chÉ tuy quân T§y- Nùng v°ãt biên giÛi ánh vào ¥t Qu£ng Tây, sau ó ¿n cuÑi tháng 12 nm 1075, ông thân d«n thçy quân xu¥t phát të V)nh An ánh Khm Châu và Liêm Châu. <P>Hoàn thành nhiÇm vå; Lý Th°Ýng KiÇt ã chç Ùng rút quân vÁ n°Ûc à ngn c£n quân TÑng s¡p kéo sang xâm l°ãc ¡i ViÇt. Ông ã xây dñng mÙt phòng tuy¿n r¥t vïng ch¡c ß bÝ Nam sông C§u nh§m ngn ch·n quân TÑng qua sông à ánh vào Thng Long. <P>Lý Th°Ýng KiÇt l¡i bi¿t r±ng à h× trã cho bÙ binh do Quách Quó và TriÇu, Ti¿t chÉ huy, TÑng Th§n tôn và V°¡ng An Th¡ch cho mÙt ¡o thçy quân do D°¡ng Tùng Tiên chÉ huy: ¡o thçy quân này có nhiÇm vå ti¿n vào sông B¡ch ±ng rÓi vào sông Låc §u à cuÑi cùng vào sông C§u giúp bÙ binh cça Quách Quó và TriÇu Ti¿t qua sông. Ông ã sai t°Ûng mang chu s° óng ß ông Kênh à ch·n °Ýng ti¿n cça thçy quân TÑng. T°Ûng Lý K¿ Nguyên ã hoàn thành nhiÇm vå mÙt cách v» vang: ông ã ánh b¡i thçy quân cça D°¡ng Tùng Tiên. Chi¿n th¡ng cça t°Ûng Lý K¿ Nguyên ã góp ph§n quan trÍng vào viÇc làm phá s£n mÍi k¿ ho¡ch ti¿n công cça Quách Quó, buÙc hÍ Quách cuÑi cùng ph£i ch¥p nh­n rút quân vÁ n°Ûc. <P>Thçy quân cça n°Ûc ¡i ViÇt d°Ûi triÁu Lý là mÙt lñc l°ãng hùng m¡nh, nó ã góp ph§n quan trÍng vào sñ nghiÇp phá TÑng Bình Chiêm vô cùng hiÃn hách. SuÑt th¿ k÷ XII và §u th¿ k÷ XIII, nó v«n là mÙt nguÓn tñ hào cça c£ dân tÙc. <H4>QuÑc-n¡n të °Ýng biÃn: Chiêm-thành</H4> Dân Chiêm-Thành là nhïng thçy-thç lành nghÁ, mÙt sÑ làm h£i-t·c hay c°Ûp bóc ngoài biÃn. Quân-Ùi Chiêm-Thành quen c­y hùng m¡nh th°Ýng hay qu¥y-nhiÅu dân ta, ngay të th¿-k÷ thé hai Ýi vua Hoà-¿ (102 sau Công-lËch) nhà ông-Hán. <P>Të khi n°Ûc ta giành °ãc Ùc-l­p, viÇc ánh Chiêm-Thành trß nên nhiÇm-vå th°Ýng-xuyên cça quân thçy. CuÙc ång-Ù ViÇt-Chiêm x£y ra ngay të giai-o¡n hai triÁu vua inh-Lê. Sé-quân Ngô-Nh­t-Khánh không chËu th§n-phåc nhà inh, ch¡y qua Chiêm-Thành xui Chiêm em quân t¥n-công vào ¥t ViÇt. Nm K÷-Mão (979) h¡n mÙt ngàn chi¿n-thuyÁn Chiêm ti¿n vào cía ¡i-An sông áy. Không may cho hÍ, mÙt tr­n bão nÕi lên ánh chìm c£ h¡m-Ùi. Nh­t-Khánh cùng ph§n lÛn quân Chiêm làm mÓi cho cá. Quân Chiêm g·p tr­n "Th§n-Phong" không ánh ã tan. Thçy-quân ViÇt t¡i kinh-ô Hoa-L° tuy sµn sàng tác-chi¿n nh°ng không ph£i ra tay. <P> Trong cuÙc Nam-ti¿n, lñc-l°ãng Ëch trñc-ti¿p Ñi §u vÛi ta th°Ýng là h£i-quân Chiêm-Thành. Sách "ViÇt-sí xé àng Trong" nói ¿n kh£-nng cça hÍ nh° sau: <P>"Thu÷-quân Chiêm-Thành gÓm nhïng thuyÁn lÛn, trên có pháo-tháp và nhïng thuyÁn nh¹. Trong nhiÁu tr­n ánh, ng°Ýi ta th¥y h¡m-Ùi gÓm h¡n trm chi¿n-thuyÁn yÃm-trã låc-quân... Ng°Ýi Chàm là giÑng ng°Ýi hung-b¡o, gan-d¡, và là nhïng thçy-thç cang-c°Ýng. SÑng ß nhïng thung-ling ch­t h¹p dÍc theo duyên-h£i, phía Tây ngn-ch­n bßi núi cao, phía ông là bà c£, hÍ ph£i i tìm nhïng gì ¥t hÍ không có. Vì v­y hÍ th°Ýng m°u-Ó ti¿n ra phía B¡c, ti¿n vào phía Nam, xâm-chi¿m nhïng Óng-b±ng phì-nhiêu cça ViÇt-Nam và cça Chân-L¡p. VÛi nhïng ghe nh¹ l°Ût trên biÃn c£, hÍ cing th°Ýng t¥n-công các th°¡ng-thuyÁn i ngang qua h£i-ph­n hÍ Ã c°Ûp bóc. <H4>Ng°Ýi Chiêm-Thành: ThuyÁn-nhân thÝi cÕ</H4> Kh£o-cÕ-hÍc cho bi¿t tính-cách liên-tåc cça nÁn vn-minh n°Ûc ta. Dân-tÙc ta cing °ãc minh-chéng là dân b£n-Ëa. Tr°Ýng-hãp ng°Ýi Chàm h¡i khác, ng°Ýi ta bi¿t ch¡c ch¡n TÕ-tiên hÍ là thuyÁn-nhân ã di-c° ¿n bÝ biÃn Trung-ViÇt ngày nay sau khi ng°Ýi ViÇt Vn-Lang chúng ta l­p-quÑc r¥t lâu. <P>Giáo-s° Phan-Khoang vi¿t vÁ nhïng ngày §u cça n°Ûc Chiêm-Thành nh° sau: <P> TÕ-tiên ng°Ýi Chàm të các h£i-£o Mã-Lai, Nam-D°¡ng tràn lên bÝ biÃn Trung-ViÇt ngày nay të nhiÁu th¿-k÷ tr°Ûc Tây-lËch k÷-nguyên. Þ ây, hÍ ti¿p-xúc vÛi thÕ-dân là ng°Ýi Kiritas, thuÙc giÑng Indonésiens; sÑ ng°Ýi Kiritas không chËu hÍ ch¿-ngñ nên dÓn lên các miÁn núi Tr°Ýng-S¡n, nhïng ng°Ýi ¥y sau này chúng ta gÍi là MÍi. (ViÇt-Sí Xé àng Trong 1558-1777, Sài-Gòn, 1967, trang 35.) <P> Cn-cé trên nhïng tài-liÇu cça Blust (The Austronesian Homeland, 57), cça W. G. Solheim ('Pottery and the Malayo-Polynesians', Current Anthropology, 5 (1964); Peter Bellwood °a ra gi£-thuy¿t là nhÝ i theo nhïng °Ýng giao-th°¡ng và trao-Õi vn-hoá ngang qua BiÃn ông trong kho£ng mÙt thiên-k÷ tr°Ûc Công-nguyên, ng°Ýi Chàm ã dùng thuyÁn di-c° ¿n sinh sÑng t¡i vùng Sa-Huónh, Trung-ViÇt ngày nay (Sách "The Cambridge History of Southeast Asia", Vol. 1- From Early times to C 1800-, edited by Nicholas Tarling, Cambridge University Press, 1992, p. 130.) Dân Chiêm-Thành nh° v­y, r¥t có thà phát-triÃn të các bÙ-l¡c H£i-Du vùng £o Bornéo. <H4>H£i-Quân Vua Lý-Thái-Tông ánh Chiêm.</H4> Ngay thÝi Lý-Thái-TÕ, tháng ch¡p nm Canh-Thân (1020) vua ã sai Khai-Thiên-V°¡ng và ào-Thác-Phå i d¹p lo¡n Chiêm-Thành t¡i tr¡i BÑ-Chính (Qu£ng-Bình ngày nay). Quân ta chém °ãc t°Ûng Chiêm là BÓ Linh. Quân Chiêm ¡i-b¡i. <P>Khi Thái-Tông lên làm vua dã h¡n 25 nm mà n°Ûc Chiêm-Thành không chËu thông sé, l¡i cé qu¥y-nhiÅu m·t biÃn. Thái-Tông bèn s¡p-sía binh-thuyÁn sang ánh Chiêm-Thành. <P> Nm Giáp-Thân (1044) vua ng°-giá i dánh. Quân Chiêm-Thành dàn tr­n ß phía nam sông Ngi-BÓ (?), Thái-Tông truyÁn thúc quân ánh tràn sang. Quân Chiêm-Thành thua ch¡y. Quân ta b¡t °ãc h¡n 5,000 ng°Ýi và 30 con voi. <P>T°Ûng Chiêm-Thành là Quách-Gia-Di chém QuÑc-V°¡ng là S¡-©u em §u sang xin hàng. <P>Quan quân chém gi¿t ng°Ýi b£n-xé r¥t nhiÁu. Vua Thái-Tông Ùng lòng th°¡ng, xuÑng lÇnh c¥m không °ãc gi¿t ng°Ûi Chiêm-Thành, hÅ ai trái lÇnh thì theo phép quân mà trË tÙi. <P>Thái-Tông °a binh-thuyÁn ti¿n ¿n quÑc-ô là Ph­t-ThÇ (nay ß làng NguyÇt-BiÁu, huyÇn H°¡ng-Thçy, tÉnh Thëa-Thiên), vào thành b¡t °ãc V°¡ng-Phi là MË-Ê và các cung-nï em vÁ. Khi oàn thuyÁn xa-giá vÁ ¿n sông Lý-Nhân, Thái-Tông cho òi MË-Ê sang ch§u bên thuyÁn ngñ, MË-Ê giï ti¿t không chËu, qu¥n chiên ln xuÑng sông mà tñ-tr§m. Nay ß phç Lý-Nhân còn có Án thÝ. <H4> Thçy-Quân bình Chiêm thÝi Lý-Thánh-Tôn</H4> Trong các Ýi vua tr°Ûc, cái cÛ ánh Chiêm-Thành là vì tÙi bÏ ti¿n cÑng. ¿n Ýi Lý-Thánh-Tôn, vua dña vào tÙi Chiêm thÝ hai chç: vëa x°ng th§n vÛi ViÇt nay l¡i th§n-phåc nhà TÑng. <P> Nm 1068, vua Lý Thánh Tôn ra lÇnh sía so¡n thuyÁn chi¿n dùng h£i-¡o ánh Chiêm. M×i chi¿n-thuyÁn chß 250 quân-s). TÕng sÑ thuyÁn chß l°¡ng-thñc có t¥t c£ 200 chi¿c. Quân viÅn-chinh vào kho£ng 30,000 ng°Ýi ·t d°Ûi quyÁn iÁu-khiÃn cça Lý Th°Ýng KiÇt. <P> Të biên giÛi ViÇt - Chiêm ¿n cía ThË N¡i téc cía biÃn Quy Nh¡n sau này, Chiêm Thành có các cía biÃn sau ây: Cía Di Luân téc cía Ròn ß cñc b¡c. Cía biÃn này nhÏ nên không thà là mÙt cn cé thçy quân. Cía biÃn thé hai là cía BÓ Chánh hay cía Gianh. Cía biÃn này rÙng, nh°ng l¡i c¡n, nên cing không thà là mÙt cn cé thçy quân quan trÍng °ãc. Cía biÃn thé ba là cía Nh­t LÇ, sau này là cía ông Hà. Nh­t LÇ là mÙt cía biÃn lÛn. Ch¿ Cç ã t­p trung mÙt ph§n quan trÍng thçy quân ß ây, Cía biÃn thé t° là cía T° Dung sau gÍi là T° HiÁn. T¡i cía biÃn này không có thçy quân Chiêm hay có nh°ng không áng kÃ. Cía biÃn thé nm là cía Thi N¡i téc cía biÃn Quy Nh¡n. ây là cía ngõ vào cánh Óng b±ng Bình Ënh, n¡i có kinh Ñ Chà Bàn (Vijaya) cça Ch¿ Cç. <P> MÙt bÙ ph­n quan trÍng cça thçy quân Chiêm óng ß cía Thi N¡i. Còn ¡i bÙ ph­n bÙ binh óng ß Chà Bàn và cánh Óng b±ng Bình Ënh. <P>Ngày 8 tháng 3 nm 1086, vua Lý Thánh Tôn giao viÇc n°Ûc cho  Lan nguyên-phi và tà t°Ûng Lý ¡o Thành rÓi xuÑng thuyÁn xuôi dòng sông HÓng b¡t §u cuÙc Nam chinh. <H4>Chi¿n-thu­t cça thçy-quân ¡i-ViÇt</H4> CuÙc hành quân cça Lý Thánh Tôn và Lý Th°Ýng KiÇt tÏ ra phía ¡i ViÇt n¡m r¥t rõ viÇc bÑ trí lñc l°ãng cça n°Ûc Chiêm Thành, cho nên thçy quân ¡i ViÇt không ánh cía Di Luân và cing không vào cía BÑ Chánh, mà ti¿p th³ng vào cía Nh­t LÇ và ã ánh tan thçy quân Chiêm ß ây, Thçy quân Chiêm bË phá hoàn toàn ß Nh­t LÇ có ngh)a là thçy quân ¡i ViÇt có thà cé gi°¡ng buÓm thu­n gió ti¿n th³ng vào Nam, mà không sã b¥t cé lñc l°ãng nào ánh vào l°ng mình nïa. Cho nên sau khi ánh th¡ng thçy quân Chiêm, thçy quân ¡i ViÇt không chi¿m ¥t và cing không Õ bÙ: quân ¡i ViÇt thu­n buÓn ti¿n xuÑng phía Nam rÓi vào cía T° Dung à nghÉ ng¡i ß ó à chu©n bË mÙt tr­n quy¿t chi¿n s¡p diÅn ra. Ngày 3 tháng 4 nm 1069, thçy quân ¡i ViÇt vào cía Thi N¡i rÓi Õ bÙ ß ven bÝ ving N°Ûc m·n. Sau ó quân ¡i ViÇt ti¿p ¿n sông Tu Mao à ánh tan quân Chiêm ß ó ... <P>ã giành l¡i quyÁn Tñ-chç, Thçy-quân còn mß rÙng Biên-c°¡ng <P>ViÇt-Sí không nhïng ã khi¿m-khuy¿t trong viÇc trình-bày thành-tích h£i-quân mà còn sai l¡c khi bình-lu­n vÁ vai trò cça quân-chçng này vÁ viêc mß rÙng biên-c°¡ng: <P> - Thçy-quân nhà Lý m¡nh, biên-c°¡ng nuÛc ta n sâu vào Trung-QuÑc hàng 3, 400 cây sÑ. Có thà vì sau này thçy-quân cé suy-thoái, dân ViÇt không bao giÝ còn trß l¡i ¥t x°a, ta ành cam nh­n chËu ranh giÛi nh° hiÇn nay. <P>- Sau khi B¡c-ti¿n bË ch­n l¡i, thçy-quân chính là n×-lñc trong mii dùi Nam-ti¿n. Nhìn chung nhïng sí sách c­n-¡i dã không ch¥p-nh­n mÙt sñ kiÇn hiÃn-nhiên r±ng: H£i-quân nhà NguyÅn nÑi cánh tay dài, b£o vÇ toàn-dân tr£i dài cuÙc Ënh-c° të Qu£ng-Nam ¿n mii Cà-Mâu. VÁ phía Tây, lñc-l°ãng ¥y bao trùm an-ninh t­n Hà-Tiên. Phía ông H£i-quân ã tu§n-phòng Hoàng-Sa Tr°Ýng-Sa, tr°Ûc khi bË gi·c Pháp tiêu-diÇt. <P>Nói tóm l¡i, n¿u không có h£i-quân hùng-m¡nh, ViÇt-quân không thà B¡c-ti¿n ánh TÑng và Nam-ti¿n bình Chiêm °ãc. <H4> Tr°Ýng-hãp Hoàng Thân Lý Long T°Ýng</H4> Nh°ng vào kho£ng nm 1226 mÙt viÇc áng ti¿c ã x£y ra. <P>Chúng ta Áu bi¿t r±ng tháng ch¡p nm ¤t D­u (1225) do m°u mô cça Tr§n Thç ô, Lý Chiêu Hoàng l¥y Tr§n C£nh rÓi nh°Ýng ngôi vua cho chàng. Khi ngôi vua ã vÁ tay hÍ Tr§n. Tr§n Thç Ù tìm cách hãm h¡i nhïng ng°Ýi hÍ Lý. Thçy s° ô-Ñc chÉ huy toàn bÙ chu s° cça nhà Lý b¥y giÝ là Lý Long T°Ýng. Lý Long T°Ýng cho r±ng do c°¡ng vË trÍng y¿u cça ông (t° lÇnh thçy quân toàn quÑc), sÛm muÙn ông có thà bË Tr§n Thç Ù sát h¡i. Cho nên vào mÙt ngày nào ó nm Bính Tu¥t (1226), sau mÙt thÝi gian chu©n bË, ông ã em vã con, gia nhân §y tÛ, t°Ûng l)nh cùng h¡m Ùi rÝi ¥t n°Ûc ¡i ViÇt ti¿n lên phía B¡c và cuÑi cùng ã xin c° trú ß n°Ûc TriÁu Tiên (theo t¡p chí Sí hÍc cça Nh­t B£n sÑ 2 nm 1941. <P>Sí cça ViÇt Nam không hÁ nói ¿n viÇc trên. Nh°ng chúng ta tin r±ng viÇc ó là có thñc. Tình hình xã hÙi ¡i ViÇt sau khi nhà Tr§n lên thay nhà Lý r¥t dÅ Á ra nhïng nhân v­t nh° Lý Long T°Ýng. <H4>B°Ûc §u cça hÍ Tr§n: Dân Di-C° °Ýng BiÃn</H4> HÍ Tr§n °ãc ti¿ng oanh-liÇt vì nhïng tr­n thçy-chi¿n th¡ng Nguyên Mông. Tuy v­y ít ai ã l°u-tâm ¿n nguÓn gÑc di-dân °Ýng biÃn cça tiÁn-nhân dòng Vua này. &#129;nh-h°ßng thuyÁn-nhân nh° v­y ôi l§n ã tác-dång m¡nh m½ trên lËch-sí n°Ûc ta <P> ViÇt-Nam Sí-L°ãc cça Tr§n-TrÍng-Kim vi¿t r¥t ít câu s¡ sài vÁ nhïng ngày §u cça hÍ Tr§n nh° sau: <P> Khi Thái-Tí Sam, con vua Lý-Cao-Tông chay lo¡n, vÁ H£i-¤p vào ß nhà Tr§n-Lý. Nguyên Tr§n-Lý là ng°Ýi làng Téc-M¡c (huyÇn Mù-LÙc, phç Xuân-Tr°Ýng, tÉnh Nam-Ënh) làm nghÁ ánh cá, nhà giàu, có nhiÁu ng°Ýi theo phåc. Sau nhân buÕi lo¡n cing em chúng i c°Ûp phá... <P> Tìm hiÃu kù h¡n nïa, các nhà nghiên-céu tìm th¥y tÕ-tiên Tr§n-Lý là nhóm ng°Ýi Ph°Ûc-Ki¿n mÛi ¿n Téc-M·c không lâu. Dòng hÍ này ti¿p-tåc giï nhïng cÕ-tåc riêng, khác vÛi h§u h¿t dân ¡i-ViÇt cho ¿n nhiÁu Ýi sau. <P>Ông Cl. Madrolle trong bài "Le Tonkin Ancien" ã phát-biÃu ý-ki¿n là ß Ph°Ûc-Ki¿n có mÙt nhóm ViÇt-tÙc làm nghÁ chài-l°Ûi, hàng-h£i ã dùng thuyÁn g× hay m£ng tre có buÓm, hàng nm theo gió mùa, nhân gió b¥c phiêu-l°u theo dÍc miÁn duyên-h£i rÓi ghé vào miÁn trung-châu sông NhË, sông Mã (ViÇt-Nam.) Nhóm này cing có phen xuÑng c£ Nam-D°¡ng, rÓi l¡i nhân ti¿t gió nÓm quay vÁ cn-cé. MÙt sÑ ã ß l¡i sinh sÑng... <H4>Tåc v½ chàm và tinh-th§n quy¿t-tí cça quân Ùi Ýi Tr§n</H4> Nhà quân-sí Ph¡m-vn-S¡n vi¿t r±ng : Xét l¡i các cuÙc xung-Ùt vÛi gi·c Nguyên, ta co thà nói lñc-l°ãng thçy-quân cça ViÇt-Nam Ýi Tr§n thuß ó khá m¡nh. NhÝ ó , ta ã th¡ng Ëch oanh-liÇt ß các b¿n Ch°¡ng-D°¡ng Hàm-Tí, Vân-Ón, B¡ch-àng. Duy quân-sÑ bao nhiêu, sí ta không cho bi¿t. (Quân-lñc ViÇt-nam d°Ûi các TriÁu-¡i Phong-ki¿n (Të Th°ãng-cÕ ¿n C­n-kim) quyÃn I, Ph¡m-Vn-S¡n, BÙ TÕng Tham-M°u QL/VNCH, 1968, trang 63.) <P>Trong thçy-quân, có các Ùi Tr¡o-Nhi gÓm nhïng trai tráng khÏe m¡nh (trang 64) <P>Të x°a, ng°Ýi ViÇt-Nam, k» c£ hoàng-thân quÑc-thích và vua chúa Áu giï cÕ-tåc cça thçy-dân là v½ chàm trên mình. VÁ Ýi Tr±n, ViÇt-sí ghi chép thêm mÙt vài hình-théc ·c-biÇt khác. <P>Ng°Ýi lính trong quân-Ùi Ýi Tr§n Áu có thích chàm ß cánh tay hai chï 'Sát-Thát' à tÏ ý quy¿t-tâm sÑng mái vÛi gi·c Mông-CÕ. Nh° v­y hÍ chÉ có mÙt sÑng mÙt ch¿t vÛi gi·c, gi·c b¡t °ãc th¥y 2 chï 'Sát-Thát' ¡t không khi nào có sñ dung tha. <P>Ýi Tr§n-Anh-Tôn (1293-1314), binh-s) ph£i thích ba chï trên trán nh° "Th°ãng chân Ù", "To£-Kim-C°¡ng", "Thçy-d¡-soa" ngoài sñ thích rÓng ß l°ng và ß ùi. Ba chï 'Thçy-D¡-Soa' có l½ dành riêng cho các thçy-thç. <H4>Vai trò Thçy-quân trong nhïng tr­n kháng gi·c Nguyên-Mông</H4> Sau khi trë xong các tôn th¥t nhà Lý. Tr§n Thç Ù tính ngay ¿n viÇc tng c°Ýng lñc l°ãng vi trang. Nm 1246, ông ã tuyÃn thêm quân mÛi l¥y thêm ng°Ýi à chèo các thuyÁn chi¿n cça nhà n°Ûc. NhÝ v­y cho nên ngày 24 tháng ch¡p nm M­u NgÍ téc ngày 29 tháng 1 nm 1258, chi¿n thuyÁn nhà Tr§n të cn cé Thiên M¡c ã ng°ãc dòng sông HÓng trß vÁ Thng Long ánh b¡i quân Mông CÕ ß ông BÙ §u, buÙc quân gi·c ph£i rút khÏi Thng Long ch¡y vÁ Vn Nam à khÏi bË tiêu diÇt hoàn toàn. <P>Tháng 8 nm Giáp Thân (1284), sau khi °ãc cí giï chéc QuÑc Công ti¿t ch¿ thÑng l)nh toàn quân Ùi, Tr§n QuÑc Tu¥n ã tÕ chéc mÙt cuÙc duyÇt binh lÛn ß ông BÙ §u. Sau ó ông l¡i hÙi quân trong ó có thçy quân ß V¡n Ki¿p. <P>Trong cuÙc kháng chi¿n chÑng quân Nguyên l§n thé hai (1285), sí ci cça ta chÉ nói Chiêu Thành V°¡ng, Hoài Vn H§u Tr§n QuÑc To£n, NguyÅn Khoái và Tr§n Nh­t Du­t em quân ánh quân gi·c ß Tây K¿t, Hàm Tí. Ch°¡ng D°¡ng, mà không cho bi¿t quân ó là quân bÙ hay quân thçy. Do ch× Tây K¿t, Hàm Tí, Ch°¡ng D°¡ng Áu là nhïng Ëa iÃm n±m ß bên t£ ho·c ß bên hïu sông HÓng, chúng tôi oán r±ng các cánh quân ánh các Ëa iÃm nói trên tr°Ûc h¿t có thçy quân. Nh° th¿ có ngh)a là quân Tr§n, chç y¿u là thçy quân ã ng°ãc dòng sông HÓng ánh Tây K¿t, rÓi ánh Hàm Tí, rÓi ánh Ch°¡ng D°¡ng. Sau khi quân Tr§n gi£i phóng Ch°¡ng D°¡ng, thì Thoát Hoan bÏ Thng Long v°ãt sông ch¡y sang bÝ B¡c, n¿u không thì quân Tr§n cé th³ng dòng sông mà ti¿n lên ánh Thng Long rÓi. <P> Mùa xuân nm M­u Tý (1288), Tr§n Khánh D° c£ phá oàn thuyÁn l°¡ng cça Tr°¡ng Vn HÕ chß 70 v¡n th¡ch l°¡ng qua vùng biÃn Vân Ón. Mß °Ýng cho oàn thuyÁn l°¡ng là 500 chi¿n thuyÁn hùng m¡nh do Ô Mã Nhi chÉ huy. Tr§n Khánh D° ã à cho oàn chi¿n thuyÁn cía Ô Mã Nhi qua vùng biÃn Vân Ón. oàn chi¿n thuyÁn qua V¡n Ninh (MÑng Cái), núi NgÍc mà không g·p mÙt séc chÑng cñ nào áng kà c£. Sau ó oàn chi¿n thuyÁn ¿n An Bang, và chÉ th¥y thçy quân ¡i ViÇt chÑng cñ mÙt cách y¿u Ût mà thôi. Ô Mã Nhi chç quan cho lñc l°ãng thçy quân ¡i ViÇt chÉ có th¿, cho nên sau khi vào cía An Bang, y cho oàn chi¿n thuyÁn vào cía B¡ch ±ng à vào V¡n Ki¿p, bÏ l¡i oàn thuyÁn l°¡ng cça Tr°¡ng Vn HÕ ß ±ng sau không có chi¿n thuyÁn b£o vÇ. <P> Khi oàn thuyÁn l°¡ng cça Tr°¡ng Vn HÕ lÍt vào tr­n Ëa phåc kích ß vùng biÃn Vân Ón, Tr§n Khánh D° ra lÇnh cho chi¿n thuyÁn ¡i ViÇt Õ ra ánh. BË ánh b¥t ngÝ, oàn thuyÁn rÑi lo¡n, nhiÁu chi¿c bË ¥m, nhiÁu chi¿c khác bË b¡ta. Tr°¡ng Vn HÕ ph£i Õ thóc xuÑng biÃn rÓi ch¡y trÑn vÁ Quónh Châu thuÙc £o H£i Nam. Chi¿n th¡ng vào tháng 1 ho·c §u tháng 2 nm 1288 là mÙt òn r¥t n·ng nÇ giáng vào quân xâm l°ãc, không nhïng làm cho chúng m¥t h¿t l°¡ng n mà con làm cho chúng tiêu tan h¿t ý chí chi¿n ¥u. Các t°Ûng l)nh ã nói vÛi Thoát Hoan: "Þ Giao ChÉ không có thành trì à giï, không có l°¡ng thñc à n mà thuyÁn l°¡ng cça Tr°¡ng Vn HÕ l¡i không ¿n. V£ l¡i khi trÝi ã nóng nñc, sã l°¡ng h¿t quân mÇt không l¥y gì chÑng giï lâu °ãc, làm hÕ th¹n cho triÁu ình, nên toàn quân mà vÁ thì h¡n" Th§n n× tÕng qu£n là Gi£ Nh°ãc Ngu cing nói: "quân nên vÁ không nên giï". <P>CuÑi cùng Thoát Hoan chia quân Mông CÕ ra làm hai ¡o: ¡o thçy binh do Ô Mã Nhi chÉ huy theo °Ýng biÃn vÁ tr°Ûc. Sau ó ¡o bÙ binh do Thoát Hoan chÉ huy s½ vÁ sau. <P> Ngày mÓng 7 tháng 3 nm M­u Tý téc ngày 8 tháng 4 nm 1288, oàn chi¿n thuyÁn cça Ô Mã Nhi ¿n Trúc Ùng trên sông Giá. Sáng ngày 8 tháng ba téc ngày 9 tháng 4, Ô Mã Nhi ¿n sông B¡ch ±ng, quân Tr§n trên thuyÁn nh¹ ra ón ánh rÓi gi£ thua ch¡y nhí quân gi·c vào bãi cÍc mà Tr§n QuÑc Tu¥n ã cho óng të tr°Ûc. oàn chi¿n thuyÁn gi·c vào tr­n Ëa phåc kích cça quân ta vào lúc n°Ûc triÁu ang rút. Phåc binh ¡i ViÇt të các phía thçy bÙ Õ ra ánh. ThuyÁn gi·c v°Ûng ph£i cÍc bË vá rÓi bË ¡m r¥t nhiÁu, n°Ûc triÁu càng xuÑng nhanh, thuyÁn gi·c càng bË vá và bË ¡m càng nhiÁu. Toàn bÙ oàn chi¿n thuyÁn bË tiêu diÇt. V¡n bÙ thçy quân Tr°¡ng NgÍc bË gi¿t ngay t¡i tr­n. Phàn Ti¿p bË b¡t sÑng. Ô Mã Nhi cing bË b¡t sÑng. SÑ thuyÁn gi·c bË quân ta b¡t °ãc lên ¿n trên bÑn trm chi¿c. <P> ây là chi¿n th¡ng B¡ch ±ng l§n thé ba. Tr°Ûc ó là chi¿n th¡ng B¡ch ±ng l§n thé nh¥t nm 938, và chi¿n th¡ng B¡ch ±ng l§n thé hai nm 981. Chi¿n th¡ng B¡ch ±ng nm 1288 là mÙt chi¿n th¡ng trên thçy vào cá lÛn nh¥t trong lËch sí ViÇt Nam. <P>Thçy quân ViÇt Nam hÓi th¿ k÷ XIII là mÙt quân chçng tài giÏi ã góp ph§n quan trÍng vào sñ nghiÇp b£o vÇ ¥t n°Ûc. Trong thçy quân ó nÕi b­t lên vai trò cça Y¿t Kiêu và Dã T°ãng. Y¿t Kiêu và Dã T°ãng vÑn là gia nô cça Tr§n QuÑc Tu¥n °ãc QuÑc Tu¥n nuôi n¥ng và giáo dåc, rÓi trß thành nhïng kiÇn t°Ûng ánh gi·c công r¥t tài tình ß d°Ûi n°Ûc. Y¿t Kiêu và Dã T°ãng th°Ýng l·n d°Ûi n°Ûc ¿n åc phá chi¿n thuyÁn cça quân Nguyên ho·c kéo chi¿n thuyÁn Ëch xa rÝi vË trí cça chúng rÓi b¥t ngÝ c°Ûp chi¿n thuyÁn Ëch. Trong lËch sí ¥u tranh chÑng ngo¡i xâm cça dân tÙc ViÇt Nam, Y¿t Kiêu và Dã T°ãng nÕi b­t lên nhïng chi¿n s) mß §u lÑi ánh ·c công: LÑi ánh cñc kó táo b¡o chÉ dùng r¥t ít lñc l°ãng mà có thà gây cho Ëch nhïng tÕn th¥t r¥t n·ng nÁ. <H4>Tr­n Thçy-Chi¿n cuÑi cùng cça Ch¿ BÓng Nga</H4> Nh° mÍi ng°Ýi ã bi¿t, të Tr§n Då Tôn (1341-1369) nhà Tr§n suy y¿u nhanh chóng, khßi ngh)a cça gia nô ã bùng ra ß nhiÁu n¡i. rong bÑi c£nh lËch sí ó, thçy quân cça n°Ûc ¡i ViÇt cing càng ngày càng m¥t d§n tình chi¿n ¥u. <P>Chúa Chiêm Thành dò bi¿t °ãc tình hình ó, cho nên tháng ba nm Tân Síu (1361), thçy quân Chiêm Ùt nhiên v°ãt biÃn ti¿n ra B¡c ánh Lâm Bình, nh°ng bË quân ¡i ViÇt ánh lui. <P> Nm Tân Hãi (1371) thçy quân Chiêm Thành b¥t ngÝ ti¿n vào sông HÓng rÓi c°Ûp phá Thng Long. <P>Nm Dinh TË (1377) thçy quân Chiêm l¡i ánh chi¿m Thng Long l§n thé hai, chúng c°Ûp cça, b¡t ng°Ýi rÓi rút vÁ. <P>Nhïng hành Ùng xâm l°ãc cça quân Chiêm làm cho nhà Tr§n lo ng¡i. Nm Quý Síu (1373) ngay khi vëa lên ngôi vua, Tr§n DuÇ Tôn ã cho tuyÃn thêm quân Ùi sía so¡n chi¿n thuyÁn à ánh Chiêm Thành. <P>Tháng giêng nm inh TË (1377) nhà vua thân c§m quân i ánh Chiêm Thành, bË vua Chiêm là Ch¿ BÓng Nga ánh b¡i Nhà vua ch¿t t¡i tr­n. <P> Tr­n ¡i b¡i cça Tr§n DuÇ Tôn (1377) khuy¿n khích m°u mô xâm l°ãc cça Ch¿ BÓng Nga. Tháng 5 nm M­u NgÍ (1378) thçy quân Chiêm do Ch¿ BÓng Nga chÉ huy v°ãt biÃn ti¿n vào ¡i hoàng giang, rÓi ng°ãc dòng sông ánh chi¿m Thng Long. Quân Chiêm v¡ vét tài s£n, b¡t nhiÁu ng°Ýi rÓi l¡i xuÑng thuyÁn rút vÁ n°Ûc. <P>Nhà Tr§n lúc này ang suy y¿u nghiêm trÍng. ó là iÁu kiÇn thu­n lãi à quân Chiêm luôn luôn ra xâm l°ãc n°Ûc ¡i ViÇt. <P>Tháng 2 nm Nhâm Tu¥t (1382) thçy quân Chiêm l¡i ra ánh Thanh Hóa, nh°ng bË th¥t b¡i. <P>Tháng sáu nm Quý Hãi (1383), thçy quân Chiêm b¥t ngÝ ti¿n ra Õ bÙ vào mÙt n¡i nào ó cça n°Ûc ¡i ViÇt, rÓi i °Ýng núi ánh vào miÁn Qu£ng Oai làm cho kinh thành Thng Long náo Ùng, th°ãng hoàng NghÇ Tôn ph£i lánh sang ông Ngàn ß bÝ B¡c sông HÓng. <P>Tháng 10 nm K÷ TË (1381), thçy quân Chiêm Thành ti¿n ra ánh Thanh Hóa. HÓ Quý Ly mang thçy quân ra chóng cñ. Quý Ly cho óng cÍc g× ß sông L°¡ng, rÓi em thuyÁn vây chung quanh. Quân Chiêm ¡p ­p ß th°ãng l°u à mai phåc quân và voi chi¿n, rÓi gi£ vÝ dÍn d¹p quanh tr¡i à kéo quân vÁ. Quý Ly cho quân xô ra ánh. Quân Chiêm phá ­p rÓi lùa voi chi¿n ra tr­n. Chi¿n thuyÁn cça Quý Ly bË n°Ûc të th°ãng l°u dÓn vào mÙt ch×, không sao ti¿n lên °ãc, bÙ binh cça Quý Ly bË quân Chiêm gi¿t h¿t Quý Ly ph£i bÏ quân Ùi trÑn vÁ. <P>Tháng 11 nm KÉ TË, quân Chiêm ti¿n ra Hoàng Giang, vua Tr§n Thu­n Tôn sai ô t°Ûng là Tr§n Khát Chân mang quân ra chÑng cñ. Lúc này, mÙt tôn th¥t nhà Tr§n là Tr§n Nguyên DiÇu §u hàng quân Chiêm Thành. <P>Chúa Chiêm Thành là Ch¿ BÓng Nga liÁn dùng ngay Nguyên DiÇu làm k» d«n °Ýng à i xem xét tình hình. Chi¿n thuyÁn Chiêm ang t­p hãp, thì mÙt tiÃu th§n cça chúa Chiêm là Ba L­u Kê bË bÓng Nga quß trách. Ba L­u Kê sã, tÙi ch¡y sang hàng ¡i ViÇt. Y báo cho Tr§n Khát Chân bi¿t, r±ng Ch¿ bÓng Nga ngÓi trên mÙt chi¿c thuyÁn s¡n màu låc. <P>Tr§n Khát Chân sai t­p trung hÏa pháo nh¥t tê b¡n báo chi¿n thuyÁn ó. ¡n b¡n trúng vào giïa thân Ch¿ BÓng Nga. <P>Th¥y chç t°Ûng bË gi¿t, quân Chiêm tan vá... <P>Të ¥y biên giÛi n°Ûc ¡i ViÇt vÁ phía Nam °ãc yên. Vì sau khi Ch¿ BÓng Nga ch¿t, n°Ûc Chiêm Thành ngày mÙt y¿u i quân Chiêm không ç séc xâm l¥n n°Ûc ¡i ViÇt nïa. <P>Tháng 2 nm Canh Thìn (1400), HÓ Quý Ly c°Ûp ngôi vua cça nhà Tr§n, ·t tên n°Ûc là ¡i Ngu, niên hiÇu là Thánh Nguyên. <P> Tháng 8 nm ¥y, th¥y chúa Chiêm Thành là La Ngai ch¿t, con là Ba ích L¡i mÛi °ãc l­p làm chúa, Quý Ly thëa c¡ sai × M«n làm ô t°Ûng thçy quân, Tr§n V¥n làm phó, Tr§n Tùng làm ô t°Ûng bÙ quân, × Nguyên Thái làm phó, em 15 v¡n quân thçy låc i ánh Chiêm Thành. Quân cça Quý Ly bË quân Chiêm ánh b¡i ph£i rút vÁ. <P>Nm Quý Mùi (1403), HÓ Quý Ly l¡i ánh Chiêm Thành mÙt l§n nïa. Ph¡m Nguyên Côi °ãc cí làm ô t°Ûng thçy quân, HÓ Vân làm phó: × M«n làm ô t°Ûng quân bÙ, × Nguyên Thái làm phó, thÑng l)nh 20 v¡n quân thçy bÙ, chia °Ýng vào ánh Chiêm Thành nh°ng không có k¿t qu£. <H4> HÓ-Quý-Ly và H£i-Quân</H4> HÓi này ß n°Ûc Minh, Chu ê ã o¡t °ãc ngôi vua và ã lên ngôi hoàng ¿ (Minh Thành tÕ). Dã tâm cça Minh Thành tÕ là xâm l°ãc ViÇt Nam, bi¿n ViÇt Nam thành qu­n huyÇn c£ n°Ûc Minh. <P> Ngay të §u th¿-k÷ 15, khi HÓ-Quý-Ly ã n¡m trÍn binh-quyÁn, Ông khuy¿ch-tr°¡ng m¡nh m½ viÇc quân vì bi¿t r±ng sÛm muÙn quân Minh cing s½ l§n sang. Thçy-quân là mÙt tÕ-chéc lÛn. Ông chia quân-Ùi ra làm 4 mà H£i-quân °ãc tÕ-chéc thành mÙt quân-chçng. BÑn quân-chçng ó là : VÇ-quân, ¡i-quân, C¥m-quân và Thçy-Quân. (Quân-Lñc ViÇt-nam d°Ûi các TriÁu-¡i Phong-ki¿n (Të Th°ãng-cÕ ¿n C­n-kim) quyÃn I, Ph¡m-Vn-S¡n, BÙ TÕng Tham-M°u QL/VNCH, 1968, trang 69.) <P> Cha con HÓ Quý Ly ã nhìn rõ âm m°u cça Minh Thành tÕ, cho nên të nm 1404. Quý Lý ã cho tuyÃn thêm lính mÛi và cho óng nhiÁu thuyÁn chi¿n. Nhïng thuyÁn chi¿n nay gÍi là "t£i l°¡ng cÕ lâu", bên trên b¡c tre làm °Ýng i l¡i, bên d°Ûi cé hai ng°Ýi chèo mÙt mái chèo. Tuy gÍi là"t£i l°¡ng cÕ lâu", nh°ng úng ra là nhïng thuyÁn chi¿n thñc sñ, r¥t tiÇn cho viÇc chi¿n ¥u trên thçy. <P>HÓ Quý Ly là nhà chính trË bi¿t Á ra các biÇn pháp nh±m ©y m¡nh s£n xu¥t kinh t¿. Nh°ng trong hành Ùng, ông ã làm nhiÁu viÇc khi¿n cho "nhân tâm oán ph£n". Do ó khi Minh Thành TÕ sai Tr°¡ng Phå mß cuÙc xâm l°ãc vào ViÇt Nam. HÓ Quý Ly ã thua tr­n mÙt cách quá dÅ dàng, m·c d§u ông có mÙt lñc l°ãng vi trang lÛn m¡nh trong ó có nhïng thuyÁn chi¿n gÍi là "t£i l°¡ng cÕ lâu". <P>Sau khi h¡ thành a Bang vào cuÑi nm Bính Tu¥t (1406), tháng 2 nm inh Hãi (1407), MÙc Th¡nh c£ phá 300 chi¿n thuyÁn cça HÓ Nguyên Trëng ß sông MÙc Hoàn. Tháng 3 nm inh Hãi, HÓ Nguyên Trëng em ¡i binh ¿n ón quân Minh ß cía Hàm Tí. HÓ X¡, Tr§n )nh chÉ huy ¡o quân óng ß bÝ anm sông. × Nhân Giám, Tr§n Kh¡c Trang chÉ huy ¡o quân óng ß bÝ b¡c: × Nh«n, HÓ V¥n chÉ huy thçy quân gÓm b£y v¡n ng°Ýi, nói phao lên là 21 v¡n. Các chi¿n thuyÁn Áu kéo ¿n cía Hàm Tí, nÑi uôi nhau dài ¿n h¡n m°Ýi d·m, ch¡n ngang c£ m·t sông. Quân thçy và quân bÙ cça Tr°¡ng Phå bi¿t lñc l°ãng quân thçy cça Quý Ly m¡nh, chúng chÝ khi quân cça Quý Ly tÏ ra chç quan, trÅ n£i, mÛi xông ra ánh. Quân cça Quý Ly thua to. <P>BË thua n·ng ß cía Hàm Tí. Quý Ly và HÓ Hán Th°¡ng em trm quân theo °Ýng biÃn ch¡yvào Thanh Hóa. Quân Minh uÕi theo. ¿n L×i Giang thì quân cça Quý Ly tan vá. Sau ó cha con Quý Ly ch¡y ¿n cía biÃn Kó La, rÓi bË b¡t t¡i ó cùng vÛi con cháu và các quan. <P> Trong hai m°¡i nm thuÙc Minh, bÍn ô hÙ v¡ vét r¥t nhiÁu tài s£n cça dân tÙc ViÇt Nam. Chúng ã c°Ûp cça ViÇt Nam 8.670 chi¿c thuyÁn và 2.539.500 vi khí các lo¡i. Hai m°¡i nm thuÙc Minh, vì v­y, là hai m°¡i nm dân tÙc ViÇt Nam không có thçy quân. Tr§n Ng×i, Tr§n Quý Khoáng, Lê Lãi cing có mÙt ít thçy quân, nh°ng lñc l°ãng không có gì m¡nh l¡m. <H4> Quân thçy nhà Lê và nhïng ngày tàn cça Chiêm-Thành</H4> Tháng 12 nm M­u Thân (1428). Lê Thái TÕ Ënh ra quy ch¿ cho quân thçy quân bÙ. Ta có thà tin r±ng sau ó không lâu, n°Ûc ¡i ViÇt ã có mÙt ¡o thçy quân lÛn m¡nh. Cho nên ¿n nm ¤t Mão (1435) Lê Thái Tôn sau khi i xem quân bÙ diÅn t­p ß B¡o Ùng, ã xem quân thçy diÅn t­p ß sông HÓng: Tháng giêng nm: M­u NgÍ (1438), Lê thái Tôn l¡i sai chi¿n thuyÁn cça nm ¡o quân diÅn t­p thçy chi¿n. <P>Nm Bính D§n (1446), th¥y chúa Chiêm thành là Bí Cái hay cho quân Ùi ra xâm ph¡m biên giÛi. Lê Nhân Tôn sai Lê Thå, Lê Kh£ em thçy quân ánh Chiêm Thành, Quân ¡i ViÇt ánh chi¿m cía biÃn Thi N¡i rÓi ti¿n lên ánh chi¿m thành Cha Bàn, b¡t °ãc vua Chiêm là Bí Cái. <P>Tháng 11 nm Canh D§n (1470), Lê Thánh tôn thân chính Chiêm Thành. Quân Ùi có ¿n 26 v¡n, chi¿n thuyÁn có ¿n hàng ngàn chi¿c. <P> Khi quân ¡i ViÇt ¿n cía biÃn Tân ¤p và cía biÃn Cñu tÍa, vua Chiêm là Tr§ Toàn sai em em sáu viên t°Ûng cùng 5.000 quân lên ¿n sát doanh tr¡i cça Lê Thánh Tôn. Lê Thánh tôn m­t sai t£ du kích t°Ûng quân là Lê Hi Cát em 500 chi¿n thuyÁn l»n vào cía biÃn Sa Kó ch·n °Ýng vÁ cça quân Chiêm. Rôi Lê Thánh Tôn d«n h¡n mÙt ngàn chi¿n thuyÁn ti¿n th³ng vào doanh tr¡i quân Chiêm. Quân Chiêm tan vá, chúng toan ch¡y vÁ thành Lê Hi Cái ch·n °Ýng. Lê NiÇm và Ngô HÓng tung quân ra ánh thÑc vào quân Chiêm, quân Chiêm ¡i b¡i. <P>Trà Toàn sã quá dâng biÃu xin hàng. Lê Thánh Tôn b£o bÍn Lê Quy¿t Trung r±ng: "Chí khí chi¿n ¥u cça gi·c ã rã rÝi, khí c ánh thành cça ta ã §y ç. Nay quân s) trèo lên thành, chÉ thúc mÙt hÓi trÑng cing có thà phá °ãc thành". RÓi nhà vua l¡i då các t°Ûng s): "Trong lúc thành Trà B­n ã bË h¡, các kho tàng Áu ph£i niêm phong, canh giï không °ãc thiêu hçy, b¡t sÑng chúa Chiêm Thành là Trà Toàn gi£i ¿n hành doanh không °ãc gi¿t h¡i". <P>RÓi nhà vua ra lÇnh ánh thành. Thành Chà Bàn bË vá. Quân ¡i ViÇt lo¡i ra ngoài vòng chi¿n h¡n b£y v¡n ng°Ýi. Trà Toàn cing bË b¡t sÑng và bË gi£i ¿n tr°Ûc Lê Thánh Tôn. <P>Chi¿n th¡ng nm 1471 cça Lê Thánh Tôn Ñi vÛi Trà Toàn là mÙt òn chí tí làm cho n°Ûc Chiêm Thành i ¿n ch× bË tiêu diÇt. <H4> Thành-ph§n quân Thçy triÁu Lê-Thánh-Tôn</H4> D°Ûi triÁu Lê Thánh Tôn, thçy quân cça n°Ûc ¡i ViÇt càng ngày càng hùng m¡nh và ã l­p °ãc nhiÁu chi¿n công. Nhà Lê có nhiÁu lo¡i chi¿n thuyÁn lÛn nhÏ, có chi¿n thuyÁn °ãc trang bË b±ng hÏa khí. Nm 1465 Lê Thánh tôn ã ban phép tr­n Ó cho thçy quân và bÙ binh thao-d°ãt. <P>Thçy-quân nhà Lê (1428-1527) tÕ-chéc quy-cç, thành-ph§n là các trai tráng kho» m¡nh, giÏi nghÁ b¡i lÙi. Thçy-quân chia ra làm 4 Ùi, có danh nh° sau: <P> - H£i-HÓng-Quân <BR>- H£i-Mã-Quân <BR>-H£i-Kình-Quân <BR> -H£i-iÃu-Quân. <H4>Thçy-quân thÝi chi¿n tranh Lê-M¡c</H4> Nh° mÍi ng°Ýi Áu bi¿t nm 1527, M¡c ng Dung gi¿t hoàng Ç Xuân c°Ûp ngôi vua cça nhà Lê. Nm 1529 NguyÅn Kim khßi ngh)a ß S§m Châu chÑng l¡i nhà M¡c. Të ¥y bùng ra cuÙc nÙi chi¿n giïa mÙt bên là nhà M¡c, mÙt bên là nhà Lê. Chi¿n tranh Lê - M¡c ch°a ch¥m dét, thì të nm 1627 ¿n nm 1672 l¡i bng ra chi¿n tranh TrËnh - NguyÅn. <P> Trong chi¿n tranh Lê - M¡c, chúng ta th¥y hÍ M¡c nhiÁu l§n dùng quân thçy ánh quân Lê. Tháng 9 nm ¤t Síu (1563) t°Ûng M¡c là M¡c Kinh iÃn em chi¿n thuyÁn v°ãt biÃn ánh vào Thanh Hóa. Thçy quân M¡c vào cía Linh Tràng rÓi thëa th¡ng ánh phá các huyÇn Thu§n Hñu, Ho±ng Hóa, gi¿t quân Lê - TrËnh ¿n m¥y ngàn ng°Ýi. <P> Tháng giêng nm Nhâm Thân (1572), t°Ûng M¡c là L­p B¡o em h¡n sáu m°¡i chi¿n thuyÁn v°ãt biÃn ánh vào ¥t Thu­n Hóa. L­p B¡o bË NguyÅn Hoàng dùng m°u gi¿t ch¿t. <P>Tháng 7 nm M­u D§n (1578), M¡c Kinh iÃn l¡i v°ãt biÃn ánh vào Thanh Hóa, nh°ng th¥t b¡i. <P>Nm K÷ Mão (1579) M¡c Kinh iÃn, nm Tân TË (1581) M¡c ôn Nh°ãng l¡i em thçy quân vào ánh Thanh Hóa, nh°ng bË thua to. <P>Tháng 11 nm Nhâm Thìn (1592), TrËnh tùng cho em 500 chi¿n thuyÁn i ánh M¡c M­u Hãp ß Kim Thành. Quân M¡c thua to, M­u Hãp bÏ quân doanh ch¡y trÑn. <H4>Thçy-quân thÝi Nhà Lê trung-h°ng</H4> Nhà Lê trung-h°ng, vua Lê làm vì và chúa TrËnh n¡m quyÁn. HÇ-thÑng quân-lñc trß nên phong-phú. <P>¡n-vË th¥p nh¥t là Ùi, có 20 ng°Ýi. <P>C¡ có 20 Ùi (400 ng°Ýi). <P>VÇ gÓm 5 hay 6 C¡ (2000 ¿n 2400 ng°ÝI) <P>Ngoài ra bên VÇ có Té là ¡n-vi có 100 ng°Ýi. <P>ThuyÁn có të 40 ¿n 50 ng°Ýi. <P>TÕng-sÑ quân-Ùi khi Ùng-viên có 115.000 ng°ÝI, 10,000 ngña và 600 voi tr­n. Thçy-quân có 500 chi¿n-thuyÁn àu mii s¡n son th¿p vàng, m×i chi¿n-thuyÁn có 26 tay chèo và °ãc bÑ-trí 3 ¡i-bác 14 livres gÍi là th§n-công. ThuyÁn chi¿n cça nhà Lê thuß ó có cái lÛn h¡n chi¿n thuyÁn cça các n°Ûc Âu-châu. Các giáo-s) Alexandre De Rhodes và Tisannier trong ký-sñ khen quân-lñc cça chúa NguyÅn hùng-h­u h¡n c£ Pháp và BÓ-ào-Nha. <P>Theo CÑ Alexandre De Rhodes, chi¿n-thuyÁn cça Thçy-quân chúa TrËnh v­n-chuyÃn mau l¹, trang-bË ho£-lñc hùng-h­u có thà khu¥t-phåc °ãc c£ nhïng chi¿n-h¡m Âu-Châu th°Ýng lai-vãng trên BiÃn ông hÓi ó. <H4> Chi¿n tranh TrËnh - NguyÅn</H4> Chi¿n tranh TrËnh - NguyÅn l§n thé nh¥t kéo dài ¿n 45 nm. Trong 45 nm này, nói chung hÍ TrËnh khßi th¿ công, hÍ NguyÅn chç y¿u chÉ làm cái công viÇc b£o vÇ ¥t ai cça hÍ. Trong t¥t c£ các ãt t¥n công, hÍ TrËnh chç y¿u dùng quân bÙ. Nm 1774 khi Hoàng Ngi Phúc vâng lÇnh TrËnh Sâm mang quân vào Nam ánh chúa NguyÅn, quân Ùi cça TrËnh cing ti¿n theo °Ýng bÙ. Ngh)a là sau khi chi¿m châu BÑ Chính, quân TrËnh v°ãt sông Gianh, rÓi ti¿n ¿n BÓ Á huyÇn Minh Linh. ¿n ây, Ngi Phúc cho ng°Ýi c§m th° °a cho chúa NguyÅn là NguyÅn Phúc Thu§n khuyên Phúc Thu§m sÛm §u hàng. <P>NguyÅn Phúc Thu§n mÙt m·t sai b¡t Tr°¡ng Phúc Loan nÙp cho Hoàng Ngi Phúc, và dâng vàng b¡c à xin bãi binh, nh°ng mÙt m·t khác v«n em quân ra chÑng cñ: Nh°ng rÓi chúa NguyÅn v«n ph£i bÏ Phú Xuân. Sau khi chi¿m °ãc Phú Xuân, quân TrËnh l¡i v°ãt èo H£i Vân ti¿n vào Qu£ng Nam. ¿n Qu£ng Nam, quân TrËnh h§u nh° kiÇt séc. Binh s) Ñm au r¥t nhiÁu. Chëng mÙt nía binh s) ã ch¿t vì bÇnh dËch. <P> Gi£ sí quân TrËnh ti¿n ánh miÁn Nam theo °Ýng biÃn, thì quân s) âu có ¿n n×i v¥t v£, khó nhÍc nh° th¿. <P> Nh° th¿ không có ngh)a là hÍ TrËnh quân có thçy quân. Khi lên làm chúa, TrËnh Doanh ã chú ý ¿n thçy quân. Tháng 6 nm Giáp Tu¥t (1759), TrËnh Doanh ã tÕ chéc mÙt cuÙc diÅn t­p thçy quân ß sông HÓng. Sí ci chép r±ng: "Thçy binh bày hàng chi¿n thuyÁn ß giïa sông, dung nghi quân s) r¥t chÉnh tÁ, b¡i chèo ng°ãc dòng n°Ûc, thuyÁn phóng i nh° bay". Nh°ng nói chung, thçy quân xé °Ýng ngoài không có gì là hùng m¡nh c£. ó là lý do chç y¿u khi¿n cho trong t¥t c£ các l§n ánh miÁn Nam, hÍ TrËnh không dám dùng thçy quân làm lñc l°ãng chính. <P>HÓi nía cuÑi th¿ k÷ XVIII, NguyÅn Hïu ChÉnh cing nÕi ti¿ng là mÙt viên t°Ûng có tài chi¿n ¥u trên m·t n°Ûc. Khi theo Hoàng ình B£o, NguyÅn Hïu ChÉnh l­p nhiÁu chi¿n công trên m·t biÃn, cho nên °ãc cí sang chÉ huy Ùi tu§n h£i, rÓi °ãc cí sang chÉ huy c¡ TiÁn Ninh thuÙc NghÇ An. <H4>Nhïng tr­n thçy-chi¿n thÝi Tây-S¡n</H4> Trong lËch sí ViÇt Nam, quân Tây S¡n nÕi ti¿ng là Ùi quân ánh bÙ cing giÏi, mà ánh thçy cing giÏi. <P>Nm 1782, NguyÅn HuÇ chÉ huy chi¿n thuyÁn ti¿n vào cía C§n GiÝ ánh quân NguyÅn ß Ngã b£y. Quân NguyÅn thua to ph£i rút vÁ thç hiÃm ß Ba Giòng. Sau ó, NguyÅn HuÇ l¡i em chi¿n thuyÁn ¿n Lï Phå, bày tr­n quay l°ng ra sông ánh quân cça NguyÅn Ánh, Quân Tây S¡n ánh r¥t hng, phá tan quân NguyÅn. NguyÅn Ánh ph£i ch¡y trÑn ra £o Phú QuÑc. <P>Nm 1783, NguyÅn HuÇ và NguyÅn Lï l¡i d«n thçy quân Tây S¡n vào cía C§n GiÝ i ng°ãc dòng sông ánh quân cça Chu Vn Ti¿p. Quân cça Chu Vn Ti¿p tan vá. NguyÅn Ánh l¡i ch¡y vÁ Ba GiÓng. NguyÅn Hoàng éc i hÙ vÇ NguyÅn Ánh bË quân Tây S¡n b¡t sÑng. NguyÅn Ánh ph£i c°ái thuyÁn ch¡y ra £o Côn Lôn. Phó mã Tây S¡n là Tr°¡ng Vn a mang chi¿n thuyÁn uÕi theo, suýt b¡t °ãc NguyÅn Ánh. <P>Xem bên trên, chúng ta th¥y thçy quân Tây S¡n m×i l§n vào Gia Ënh, hÍ tung hoàng ß kh¡p mÍi n¡i, hÍ ánh âu th¡ng ¥y. <P>Tr­n c£ phá quân xâm l°ãc Xiêm và quân b£n bÙ cça NguyÅn Ánh §u nm 1785 l¡i càng làm cho mÍi ng°Ýi ph£i khâm phåc. <P>Theo yêu c§u cça NguyÅn Ánh, vua Xiêm là Ch¥t Tri nm 1784 ã cho hai t°Ûng là Chiêu Tng và Chiêu S°¡ng em nm v¡n quân và 300 chi¿n thuyÁn sang xâm l°ãc miÁn Gia Ënh. <P>Nm 1784 sau khi kéo vào Gia Ënh, thçy quân Xiêm chi¿m Kiên Giang, rÓi Tr¥n Giang, Sa éc. CuÑi cùng quân Xiêm và quân cça NguyÅn Ánh ánh chi¿m Trà Tân và Ba Lai, Ba Lai là miÁn ¥t thuÙc tÉnh B¿n Tre sau này n±m ß bÝ Nam sông Ba Lai Ñi diÇn vÛi thË xã Mù Tho n±m ß bÝ B¡c. Trà Tân n±m ß t£ ng¡n sông Mù Tho Ñi diÇn vÛi mÏm tây cça cù lao Nm Thôn. <P>Chi¿m °ãc Trà Tân và Ba Lai, quân Xiêm và quân cça NguyÅn Ánh có cn cé à ánh tÏa ra chi¿m Ëa iÃm ngày nay là thË xã Mù Tho, Sài Gòn và các Ëa iÃm khác thuÙc ba tÉnh miÁn ông. <P> Sau khi em chi¿n thuyÁn vào Sài gòn, NguyÅn HuÇ ã nghiên céu r¥t kù tình hình ta và Ëch. Ông quy¿t Ënh muÑn tiêu diÇt quân Xiêm, ph£i ánh nhanh, và ph£i tiêu diÇt chúng ß R¡ch G§m - Xoài Mút. Chç lñc quân Xiêm óng Long HÓ và Trà tân, lëa chúng ra khÏi Long HÓ và Trà Tân rÓi nhí chúng vào khúc sông Mù Tho të R¡ch G§m ¿n Xoài Mút à tiêu diÇt chúng là tÑt nh¥t. <P> BÑ trí xong tr­n Ëa phåc kích R¡ch G§m - Xoài Mút, NguyÅn HuÇ cho mÙt Ùi khinh thuyÁn ng°ãc dòng sông Mù Tho ti¿n ¿n Trà Tân ho·c ti¿n ¿n g§n Long HÓ (VËnh Long) khiêu chi¿n. Të ngày vào Gia Ënh, quân Xiêm th¡ng tr­n luôn luôn; quân cça NguyÅn Ánh cùng th¡ng tr­n luôn luôn và ch°a hÁ th¥t tr­n mÙt l§n nào. Th¥y quân Tây S¡n kéo ¿n khiêu chi¿n, t°Ûng Chiêu Tng và t°Ûng Chiêu S°¡ng dÑc toàn lñc ra uÕi ánh vÛi ý Ënh là sau khi ai tiêu diÇt cánh quân Tây S¡n ¿n khiêu chi¿n, s½ thëa th¡ng ánh Mù Tho và Sài Gòn à tiêu diÇt toàn bÙ quân Tây S¡n hay uÕi chúng ra ngoài biÃn c£. <P>Khi tung lñc l°ãng ra ánh quân Tây S¡n, t°Ûng Chiêu Tng và t°Ûng Chiêu S°¡ng l¡i th¥y quân Tây S¡n thua ch¡y. HÍ l¡i càng chç quan khinh Ëch, thúc quân Xiêm uÕi theo quân Tây S¡n. ¿n ngã ba sông Cíu Long và sông Cái Bé, quân Tây S¡n men theo cù lao CÓn Tiên, cù lao CÓn Ông mà ch¡y à rÓi r½ vào sông Mù Tho. <P> Vào sông Mù Tho, quân Xiêm th¥y khúc sông này quang ãng, hÍ l¡i càng thúc chi¿n thuyÁn ti¿n nhanh uÕi quân Tây S¡n. Khi oàn chi¿n thuyÁn Xiêm ã lÍt vào tr­n Ëa phåc kích R¡ch G§m - Xoài Mút, thì të cía R¡ch G§m, chi¿n thuyÁn Tây S¡n Õ ra ánh quân Xiêm b±ng súng lÛn. Të trên bÝ sông Mù Tho, bÙ binh Tây S¡n cing dùng súng lÛn b¡n vào chi¿n thuyÁn Xiêm. Ùi hình oàn chi¿n thuyÁn Xiêm rÑi lo¡n. Giïa lúc quân Xiêm ang ho£ng hÑt, thì të cía Xoài Mút, l¡i có mÙt oàn chi¿n thuyÁn Tây S¡n Õ ra ánh thúc vào giïa, c¡c oàn chi¿n thuyÁn Xiêm ra làm hai khúc. Quân Xiêm ang bË ánh t¡i bÝi nh° th¿, thì NguyÅn HuÇ l¡i mang chi¿n thuyÁn ¿n tng viÇn cho quân mình. Lñc l°ãng chi¿n ¥u cça quân Tây S¡n l¡i càng dÓi dào, tinh th§n chi¿n ¥u cça hÍ l¡i càng ph¥n ch¥n. <P>Toàn bÙ chi¿n thuyÁn Xiêm bË dÓn vào mÙt tr­n Ëa chÉ dài có nm hay sáu kí-lô-mét và rÙng Ù mÙt ho·c hai hai ki-lô-mét trên mÙt khúc sông quang ãng. ViÇc tiêu diÇt chúng b±ng súng të các phía r¥t thu­n lãi. <P>Quân Xiêm bË hãm vào mÙt tình th¿ h¿t séc hiÃm nghèo, hÍ chÉ có thà chÍn mÙt trong hai à rÓi bË b¡n ch¿t hay bË ch¿t uÑi ngay t¡i tr­n, ho·c nh£y xuÑng sông liÁu ch¿t b¡i vào bÝ Ã tìm °Ýng ch¡y trÑn. CuÑi cùng mÙt toán quân Xiêm chëng Ù hai ngàn ng°Ýi trong ó có t°Ûng Chiêu Tng và t°Ûng Chiêu S°¡ng liÁu ch¿t Õ bÙ lên mÙt Ëa iÃm nào ó trên bÝ sông Mù Tho à rôi có sÑng có ch¿t ....... vÁ phía ngày nay là ¥p Th°ãng, ¥p Trung. ¤p Nam, ¥p Tây à ch¡y vÁ Ëa iÃm ngày nay là ¥p B¡c. Të ¥p B¡c hÍ ch¡y vÁ phía Óng Tháp M°Ýi rÓi v°ãt Óng Tháp M°Ýi ch¡y vÁ Châu L¡p, à rÓi të Châu L¡p ch¡y vÁ n°Ûc. <P>Nh° v­y là chÉ trong mÙt tr­n, quân Tây S¡n do NguyÅn HuÇ chÉ huy ã diÇt nm v¡n quân Xiêm và h§u nh° toàn bÙ quân b£n bÙ cça NguyÅn Ánh. <P> Chi¿n th¡ng R¡ch G§m - Xoài Mút §u nm 1785 °ãc ghi vào lËch sí ¥u tranh chÑng ngo¡i xâm cça dân tÙc ViÇt Nam nh° mÙt tr­n tiêu diÇt chi¿n lÛn vào b­c nh¥t trong lËch sí dân tÙc chúng ta: ChÉ trong mÙt tr­n, quân Tây S¡n ã tiêu diÇt 48000 quân Xiêm và m¥y ngàn quân b£n bÙ cça NguyÅn Ánh. <P>Tr­n R¡ch G§m - Xoài Mút nh° mÙt òn s¥m sét ánh vào toàn bÙ quân Ëch, nó làm cho quân b£n bÙ cça NguyÅn Ánh óng ß Tr¥n Giang, Trà Ôn, Mân Thít, Sa éc, Ba X¡c Ba Lai, Long HÓ tan rã hoàn toàn. <P> ¡i Nam chính biên liÇt truyÇn s¡ t­p quyÃn 30 chép r±ng sau chi¿n th±ng R¡ch G§m - Xoài Mút, ng°Ýi Xiêm sã quân Tây S¡n nh° cÍp. <P> Nm 1786, NguyÅn HuÇ l¡i dùng thçy quân ti¿n ra B¡c ánh hÍ TrËnh. Ông sai NguyÅn Hïu ChÉnh em thçy quân v°ãt biÃn ng°ãc dòng sông vào chi¿m VË Hoàng (thË xã Nam Ënh ngày nay). Chi¿n thuyÁn Tây S¡n vào VË Hoàng, viên tr¥n thç VË Hoàng bÏ ch¡y. ChÉnh o¡t °ãc t¥t c£ các kho l°¡ng có ¿n mÙt trm v¡n hÙc thóc. ChÉnh sai Ñt lía báo tin cho NguyÅn HuÇ. Ngày ¥y là mÓng 6 tháng 6 nm Bính NgÍ (1786). <P>NguyÅn HuÇ d«n ¡i Ùi chi¿n thuyÁn i sau NguyÅn Hïu ChÉnh. oàn chi¿n thuyÁn cça NguyÅn HuÇ ra ¿n NghÇ An, thì g·p gió nÓm. M¥y trm chi¿n thuyÁn cça ông l°Ût trên m·t biÃn nh° bay, khí th¿ th­t là hùng v). Phå lão NghÇ An và Thanh Hóa ã chéng ki¿n các khí th¿ ¥y, hÍ thua: <P> - Th­t là mÙt hành Ùng ít có ß Ýi! <P> ViÇc quân Tây S¡n chi¿m VË Hoàng làm ch¥n Ùng Thng Long và các tr¥n. Chúa TrËnh Kh£i vÙi sai Thái ình h§u TrËnh tñ QuyÁn em bÙ binh xuÑng S¡n Nam. Ënh Tích Nh°áng °ãc lÇnh em thçy quân ¿n L× Giang ón quân Tây S¡n. inh Tích Nh°áng dàn chi¿n thuyÁn thành hàng chï nh¥t à ón ánh chi¿n thuyÁn Tây S¡n. ¿n êm, NguyÅn HuÇ cho nm chi¿n thuyÁn ti¿n th³ng vào hàng tr­n chi¿n thuyÁn cça inh Tích Nh°áng. Quân lính cça Tích Nh°áng tranh nhau b¡n. Nm chi¿n thuyÁn cça Tây S¡n không b¡n tr£ l¡i. ¿n sáng, Tích Nh°áng mÛi bi¿t nm chi¿c thuyÁn ¥y là nm chi¿c thuyÁn không. ThuÑc ¡n cça Tích Nh°áng ã h¿t c£ rÓi. Lúc ¥y, chi¿n thuyÁn Tây S¡n thu­n gió ti¿n lên, ¡i bác cça Tây S¡n nÕ §m trÝi. MÙt cây cÕ thå trúng ¡n Õ. Quân cça TrËnh Tñ QuyÁn tan vá. inh Tích Nh°áng vÙi ch¡y trÑn. Tr¥n thç S¡n Nam là × th¿ D­n cing ch¡y trÑn. <P>Chi¿n thuyÁn Tây S¡n thëa th¡ng ti¿n th³ng ¿n Hi¿n Doanh (téc PhÑ Hi¿n thuÙc H°ng Yên ci). Thng Long náo Ùng. TrËnh Kh£i ph£i gÍi lão t°Ûng Hoàng Phùng C¡ tr¥n thç S¡n Tây vÁ à chÑng giï Thng Long. Phùng C¡ cho bÙ binh óng ß hÓ V¡n Xuân, thçy quân óng ß b¿n Thúy Ái nh±m ch·n °Ýng quân Tây S¡n ti¿n vào Thng Long. Nh°ng bÙ binh và thçy binh TrËnh bË quân Tây S¡n phá tan. NguyÅn HuÇ cho binh s) ß trên thuyÁn vëa hò reo vëa ánh trÑng ti¿n th³ng ¿n b¿n Tây Luông. Hoàng Phùng C¡ vÙi ch¡y trÑn. TrËnh Kh£i mang kiêu binh ra chÑng cñ, nh°ng kiêu binh bË quân Tây S¡n ánh b¡i. TrËnh Kh£i ph£i bÏ ch¡y lên phía S¡n Tây và cuÑi cùng bË b¡t ß làng H¡ Lòi, huyÇn Yên Lãng, tÉnh V)nh Phú. <P> Nm M­u Thân (1788-1789) trên dãy Tam iÇp, NguyÅn HuÇ tÕ chéc cuÙc hành quân ánh uÕi quân Thanh. Trong ba ¡o quân có hai ¡o thçy quân. MÙt ¡o do ô Ñc Tuy¿t chÉ huy v°ãt biÃn ánh vào miÁn H£i D°¡ng à diÇt quân Thanh ß ó; mÙt ¡o do ô Ñc LÙc chÉ huy v°ãt biÃn ti¿n vào sông B¡ch ±ng, rÓi sông Låc §u à cuÑi cùng Õ bÙ lên miÁn Ph°¡ng Nhán (Låc Ng¡n) à ch·n ánh Tôn S) NghË ß ¥y. <P> Tài liÇu lËch sí không cho bi¿t gì vÁ ¡o thçy quân do ô Ñc Tuy¿t chÉ huy. Nh°ng vÁ cuÙc hành quân cça ô Ñc LÙc, thì chúng ta °ãc bi¿t r±ng ¿n huyÇn Ph°¡ng Nhán, bÍn Tôn S) NghË vëa xuÑng ngña nghÉ, thì b×ng có tin báo quân Tây S¡n do ô Ñc LÙc chÉ huy ang ti¿n nhanh ¿n ch× Tôn S) NghË ang nghÉ! Th¿ là S) Ngh) vÙi qu³ng c£ s¡c th°, ¥n tin, cÝ hiÇu, bài lÇnh, b£n Ó rÓi cùng bÙ h¡ ch¡y trÑn cho nhanh à khÏi bË b¡t sÑng c£ li! <P>Trong các tr­n ánh Ëch, thçy quân Tây S¡n cing bi¿t sí dång ·c công và nhÝ v­y dÅ làm cho Ëch hoang mang, tan rã. <P> Sau khi quân Xiêm bË quân Tây S¡n ánh b¡i vào §u nm 1785, NguyÅn Ánh dña vào giai c¥p t° b£n ph°¡ng Tây. BÍn t° b£n ph°¡ng Tây ã giúp NguyÅn Ánh súng ¡n, ng°Ýi và kù thu­t óng tàu biÃn. Khi NguyÅn HuÇ m¥t, NguyÅn Ánh mß cuÙc t¥n công quy mô vào lñc l°ãng Tây S¡n. Quân Ùi cça y khi th¡ng, khi b¡i. ¿n khi mâu thu«n nÙi bÙ trong phong trào Tây S¡n tr§m trÍng ¿n méc bùng ra thành cuÙc xung Ùt công khai, thì NguyÅn Ánh ph£n công th¡ng lãi, ánh chi¿m °ãc Phú Xuân, rÓi ánh chi¿m B¡c Hà. Nhà Tây S¡n såp Õ. <H4> NguyÅn-HuÇ vÛi cuÙc cách-m¡ng vÁ Chi¿n-L°ãc Thçy-Quân</H4> Tr°Ûc giai-o¡n suy-tàn cça quân-thçy ViÇt-Nam, chúng ta cing dã có mÙt cuÙc cách-m¡ng vÁ Chi¿n-L°ãc Thçy-Quân. ChÉ ti¿c r±ng công-trình ó không có ng°Ýi thëa k¿ <P>Nhìn các béc hÍa cça Quang-Trung Hoàng-¿, không ai th¥y nhà vua tëng tác-chi¿n trên tàu thuyÁn. Nh°ng theo Giáo-s° NguyÅn-Nhã, NguyÅn-HuÇ ã làm mÙt cuÙc cách-m¡ng quân-sñ quan-trÍng: ó là viÇc sí-dång 'Thçy-quân Chi¿n-Luãc'. <P> CuÙc t°¡ng-tranh TrËnh-NguyÅn kéo dài 45 nm, 7 l§n ¡i-chi¿n; b¥t phân th¡ng bai. Hai bên không có bên nào th¡ng vì c£ hai Áu áp-dång chi¿n-thu­t, chi¿n-l°ãc cÕ-iÃn. MÙt khi Ûi àu vÛi Chi¿n-l°ãc mÛi cça NguyÅn-HuÇ, c£ hai quân-Ùi Áu bË tan rã. <P> Không ph£i quân TrËnh hay quân NguyÅn ã không có Thçy-quân. Theo Alexandre de Rhode (Rhode du Vietnam... ), lñc-l°ãng chúa NguyÅn có kho£ng 200 chi¿n-thuyÁn, còn thçy-quân chúa TrËnh còn nhiÁu h¡n tÛi ba l§n. Tuy v­y thçy-quân cça hai Chúa chÉ óng vai phå-thuÙc hay yÃm-trã, không bao giÝ °ãc n¡m giï vË-th¿ tÑi quan-trÍng nh° thçy-quân Tây-S¡n. <P>Trong các cuÙc ánh chi¿m Gia-Ënh, Phú-Xuân cing nh° ra B¡c-Hà à diÇt hai hÍ NguyÅn, TrËnh; NguyÅn-HuÇ luôn ti¿n ¡i-quân b±ng °Ýng thçy. NguyÅn-HuÇ là chi¿n-l°ãc-gia ¡i-tài vÁ 'chi¿n-l°ãc gió mùa', lãI-dång °Ýng biÃn và mùa gió ¡i-th¡ng Ëch-quân. <P>NguyÅn-HuÇ th¥y rõ vai trò quy¿t-Ënh cça thçy-quân Ñi vÛi mÙt chi¿n-tr°Ýng có bÝ biÃn dài nh° bÝ biÃn ViÇt-Nam. Vào thÝi b¥y giÝ, °Ýng thçy là ph°¡ng tiÇn chính, chuyên chß °ãc nhiÁu nh¥t và mau l¹ nh¥t, r¥t thích-hãp vÛi ánh nhanh, ánh m¡nh và b¥t ngÝ. <P> Dùng °Ýng thçy l¡i có thà ánh t­p-kích sâu vào h­u-tuy¿n Ëch mÙt cách dÅ dàng. <P>N¿u x°a kia, quân TrËnh cing dùng °Ýng thçy là cÑt y¿u ti¿n ánh thÑc vào thành Phú-Xuân và h­u-tuy¿n cça Ñi-ph°¡ng thì quân NguyÅn th­t khó lòng chÑng á, và chi¿n-liy Tr°Ýng-Dñc t¥t s½ thành vô-dång... <P> Cing nh° v­y, trong cuÙc chi¿n ViÇt-Nam CÙng-Hoà và CÙng-S£n B¡c-ViÇt, t¥t c£ chi¿n-l°ãc, chi¿n-thu­t Áu °ãc ho¡ch-Ënh kiÃu diÇn-Ëa và hoàn-toàn mang tính-ch¥t bÙ-chi¿n. N¿u nh° VNCH thñc-hiên °ãc nhïng chuy¿n t¥n-công °Ýng biÃn vào h­u-ph°¡ng cça Ëch ngoài B¡c-ViÇt, tình-th¿ ¡t ã Õi khác. <H4> Thçy-quân nhà NguyÅn</H4> Các vua nhà NguyÅn nh° Gia Long, Minh M¡ng, ThiÇu TrË. Tñ éc k¿ ti¿p nhau tng c°Ýng lñc l°ãng vi trang à xâm l°ãc các n°Ûc láng giÁng và à àn áp nhân dân. ThÝi Minh M¡ng. ThiÇu TrË, quân Ùi ViÇt Nam có 21 v¡n. Trong sÑ 21 v¡n quân này, thçy quân cing là mÙt lñc l°ãng khá m¡nh. Ngay të thÝi Gia Long, nhà NguyÅn ã có mÙt Ùi thçy binh gÓm 17.600 ng°Ýi, 200 chi¿n h¡m, m×i chi¿n °ãc trang bË të 16 ¿n 22 c× ¡i bác, 500 chi¿c thuyÁn chi¿n m×i chi¿c có 40 ¿n 44 mái chèo có súng b¡n á, ß mii thuyÁn có mÙt c× ¡i bác: 100 chi¿c thuyÁn lÛn m×i chi¿c có të 50 ¿n 70 mái chèo nhiÁu súng b¡n á và ¡i bác. <P>Lñc l°ãng vi trang thÝi NguyÅn ông £o, nh°ng tình-tr¡ng ã suy-thoái. Ph¡m Phú Thé ã vi¿t vÁ quân Ùi thÝi Tñ éc nh° sau: <P>"Quân s) hèn nhát là do ch°ßng quan b¥t tài và vô quyÁn. Quân s) nhiêu ng°Ýi không l°¡ng bÕng, r¥t ói khÕ ph£i tìm cách giúp á nhau, ché không trông mong gì ¿n g¡o ß trong kho. Quan võ thì th°Ýng than thß r±ng mình h¿t séc chÑng giï biên c°¡ng, rçi ro ch¿t thì chÉ thiÇt mình, ché công tr¡ng thì nào ai ngh) ¿n cho". <P> Nm 1847, Pháp sai trung tá h£i quân Rigault de Genouilly chÉ huy chi¿n h¡m La victoire (chi¿n th±ng) và ¡i tá Lapierre chÉ huy chi¿n h¡m La gloire (Vinh dñ) ¿n à Nµng yêu c§u triÁu ình Hu¿ bãi bÏ lÇnh c¥m ¡o. Tr¥n thç à Nµng không chËu nh­n th° c£ Pháp, và ra lÇnh cho chu©n bË chi¿n h¡m à Ñi phó. Sau mÙt tháng hai bên th°¡ng l°ãng không có k¿t qu£ ¡i tá Lapierre ra lÇnh cho hai chi¿n h¡m Pháp b¡n vào nm chi¿c tàu dÓng cça nhà NguyÅn. <P>Theo ViÇt-Sí Toàn-th° cça Ph¡m-Vn-S¡n thì chÉ trong vòng mÙt giÝ, chu-s° cça ta bË phá tan. Lapierre không cho quân Õ-bÙ và ngày hôm sau rÝi khÏi cía Hàn. <P> Ngày 27 tháng 6 nm 1858, chi¿n h¡m Pháp ß ViÅn ông cùng vÛi mÙt tàu chi¿n cça Tây Ban Nha Ùt nhiên mß cuÙc ti¿n công vào à Nµng. <P>TriÁu ình Hu¿ vôi sai hïu dñc t°Ûng quân Bào Trí hãp séc vÛi tÕng Ñc Nam Ngãi là Tr§n Ho±ng chÑng cñ. TriÁu ình Hu¿ l¡i sai hïu quân Lê ình Lý làm tÕng thÑng em hai ngàn c¥m binh vào ch·n ánh quân Pháp. Kinh l°ãc sí NguyÅn Tri Ph°¡ng cing °ãc cí làm tÕng thÑng và thÑng ch¿ Chu Ph°Ûc Minh làm Á Ñc à ánh quân Pháp. <P> Rigault de Genouilly Ënh l¥y à Nµng xong thì ti¿n quân ánh Phú Xuân. Nh°ng y không th¥y các giáo dân nÕi lên làm nÙi éng nh° các giáo s) Pháp ã héa, ã th¿ th¡i ti¿t l¡i nóng nñc, binh s) Pháp nhiÁu ng°Ýi ch¿t vì bÇnh lõ và bÇnh dËch t£. Y liÁn thay Õi chi¿n l°ãc: giao các Ón ã chi¿m °ãc ß à Nµng cho ¡i tá Troyon rÓi kéo ¡i Ùi chi¿m h¡m vào Gia Ënh. <P> Ngày 11 tháng 2 nm 1859, chi¿n h¡m Pháp ti¿n vào cía C§n GiÝ và ¿n ngày 18 tháng 2 thì chi¿m °ãc Sài Gòn. HÙ Ñc Vi Duy Ninh tñ tí. <P> ¿n ây ta có thà coi là thçy quân cça triÁu ình Hu¿ không còn nïa, thçy quân Pháp ã làm chç ViÇt Nam, chúng có thà làm b¥t cé viÇc gì. <H4>NghÇ-thu­t thçy-chi¿n cça ViÇt-Nam</H4> a-sÑ các tr­n ánh lÛn trong lËch-sí chi¿n-tranh cça dân-tÙc Áu diÅn ra trên chi¿n-tr°Ýng sông biÃn vÛi sñ tham-gia cça quân thçy. Trong quá-trình ó ã hình-thành mÙt nÁn nghÇ-thu­t thçy-chi¿n mang nhïng nét Ùc-áo cça ViÇt-Nam. MÙt ·c-iÃm chi-phÑi nghÇ-thu­t thçy-chi¿n là sñ g¡n liÁn giïa thçy và bÙ: quân thçy mà ánh bÙ, quân bÙ mà hành-quân c¡-Ùng b±ng °Ýng thçy. Nhïng t°-t°ßng chÉ-¡o trong nghÇ-thu­t thçy-chi¿n là: ti¿n-công mãnh-liÇt, phÑi-hãp thçy bÙ, Ùng-viên toàn-dân, lãi-dång )a-hình và sáng t¡o cách ánh. <P>Có thà nói phåc-kích °Ýng biÃn là cách ánh tiêu-biÃu nh¥t cça quân thçy. r¥t phù-hãp vÛi vÛi Ëa-hình sông n°Ûc ViÇt-Nam và truyÁn-thÑng th¡o sông n°Ûc cça ng°Ýi ViÇt. ây là cách ánh r¥t lãi h¡i, có kh£-nng không nhïng tiêu-diÇt nhïng ¡o quân lÛn mà còn ánh b¡i ý-chí xâm-l°ãc cça quân thù. Tiêu-biÃu cho cách ánh này là tr­n ¡i th¡ng B¡ch-±ng nm 1288, trong dÛ quân nhà Tr§n tiêu-diÇt gÍn 500 thuyÁn chi¿n và 5 v¡n quân Nguyên. K¿ ó là tr­n R¡ch G§m - Xoài Mút, NguyÅn-HuÇ ánh tan 400 chi¿n-thuyÁn cùng 5 v¡n quân Xiêm - NguyÅn. <P> ánh phåc-kích °Ýng thçy bao giÝ cing gÓm có hai ph§n: t¡o b«y và ça gi·c vào b«y. Ông cha ta ã phát-triÃn cái b«y thông-th°Ýng lên mÙt méc cao h¡n bßi nhïng bãi cÍc ng§m. Th¿ tr­n ó chÉ phát-huy sñ lãi h¡i ß mÙt thÝI-iÃm nh¥t-Ënh tùy theo con n°Ûc thçy-triÁu và th­t là tài-tình, b±ng các tr­n ánh tiêu-hao, khÑng ch¿ thÝI-gian Ëch hành-quân, ánh b­t quân bÙ i hÙ-tÑng, ánh cho gi·c ph£i i theo °Ýng ã Ënh, ta ã ça toàn bÙ quân thçy Nguyên Mông vào tr­n )a phåc-kích úng vào giÝ ã Ënh mà tiêu-diÇt gÍn. <P> Õ-bÙ °Ýng thçy là cách ánh truyÁn-thÑng nïa cça quân thçy. Õ-bÙ °Ýng thçy th°Ýng k¿t hãp vÛi mii vu-hÓi ?/ và là sñ hiÇp-Óng thçy-bÙ r¥t n khÛp. N¿u nh° cái khó cça cách ánh này là ph£i t¡o ra y¿u-tÑ bí-m­t b¥t ngÝ, c¡-Ùng nhanh, hiÇp-Óng thçy-bÙ ch·t ch½ và ti¿n-công mãnh-liÇt, liên-tåc thì cái °ãc cing r¥t lÛn: £m-b£o tÑc-Ù t¥n-công nhanh, làm rÑi lo¡n tan rã nhanh chóng hÇ-thÑng phòng-ng° kiên-cÑ, có chiÁu sâu cça Ëch. Nhïng m«u mñc cça cách ánh này ph£i kà ¿n tr­n Phú-Xuân và Thng-Long cça NguyÅn-HuÇ. <P>Quân thçy ViÇt-Nam ã áp-dång r¥t nhiÁu thç-o¡n tác-chi¿n Ùc áo, mang s¡c thái riêng cça dân-tÙc. ó là cách ánh ·c-công n°Ûc mà tiêu-biÃu là Y¿t-Kiêu. Ông cha ta không nhïng lãi-dång th¿ hiÃm cça núi sông à ánh gi·c, l¡i t¡o ra nhïng ch°Ûng-ng¡i ng§m nh° xích s¡t, ­p ¥t và nÕi ti¿ng nh¥t là bãi cÍc. Sí-dång các bãi cÍc à ánh gi·c thÃ-hiÇn sñ hiÃu bi¿t t°Ýng-t­n iÁu-kiÇn khí-t°ãng thçy-van cça dân-tÙc ta. Sí-dång ho£-công cing là mÙt cách ánh lãi h¡i cça thçy-quân. Ho£-công có nhiÁu lo¡i, nh°ng lo¡i gây nguy-hiÃm nh¥t là rÓng lía. ó là các bè cçi r¡m dài có t©m d§u °ãc bÑ-trí sµn và °ãc phóng-ho£, th£ trôi lña theo dòng n°Ûc và chiÁu gió Ñt cháy thuyÁn Ëch. <P>Quân thçy x°a không chÉ có nhïng cách ánh, thç-o¡n tác-chi¿n Ùc-áo mà còn bi¿t sáng-t¡o ra nhïng chi¿n-cå tiên-ti¿n thÝi b¥y giÝ. Cách óng chi¿c thuyÁn có vách ngn, dù bË thçng mÙt khoang v«n không chìm cça quân Tây-S¡n là mÍt ti¿n-bÍ mà ng°Ýi Anh ã b¡t ch°Ûc cách ó à óng tàu. Sáng ch¿ pháo dã-chi¿n cça HÓ-Nguyên-Trëng ã i tr°Ûc nhïng cái tiÅn t°¡ng-t°, cça anh em nhà Buyrô (Pháp ¿n nía th¿-k÷. Nhà Minh ã ph£i hÍc cách ch¿-t¡o ó cça HÓ-Nguyên-Trëng và 'm×i l§n t¿ binh-khí Áu ph£i t¿ Trëng'. <H4>K¿t-Lu­n</H4> Nhà Quân-Sí Ph¡m-Vn-S¡n xác-nh­n r±ng: Các sách sí ci ghi chép ng°Ýi ViÇt r¥t sß-tr°Ýng vÁ thçy-chi¿n. iÁu này ta nh­n th¥y dân-tÙc ta qu£ có tài chi¿n ãu ·c-biÇt vÁ m·t thçytrong các cuÙc xung-Ùt vÛi Trung-QuÑc të 20 th¿-k÷ nay..." </FONT> <H4><FONT SIZE="2"><FONT COLOR="009966"> Vi Hïu San</FONT></FONT></H4> <HR WIDTH=50% ALIGN=LEFT> <font size=1 color="brown"> <P><I>Phå-Chú: <P>- Tr§n-TrÍng-Kim, ViÇt-Nam Sí-L°ãc, QuyÃn 1, BÙ Giáo-Dåc, Trung-tâm HÍc-liÇu, Sài-Gòn 1971, trang vii. <P>- Donald Worster, Rivers Empire, 1985. <P>- ViÇt-sí Toàn-th°, Ph¡m-Vn-S¡n, Sài-gòn 1960, các trang 23, 28. <P>- The Art of Indochina, Bernard Philippe Groslier, translated by George Lawrence, Crown Publishers, Inc., New York, 1962, p. 21. <P>- Keith Weller Taylor, The birth of Vietnam, University of California Press, 1983, p.p. 6-7. <P>- Sopher, David E., The Sea Nomads: A Study Based on the Literature of the Maritime Boat People of Southeast Asia, Printed by Lim Bian Han, Government Printer: Singapore, 1965. <P>- New World perpectives on pre-European voyaging in the Pacific, s°u-t­p Early Chinese Art and its Possible influence in the Pacific Basin, Vol. 3, edited by Noel Bernard, New York, 1969. <P>- William Meacham, "Origins and Development of the Yçeh Coastal Neolithic: A Microcosm of Culture Change on the Mainland of East Asia", vi¿t t¡t Origins and Development of the Yçeh, s°u-t­p "The Origins of Chinese Civilization", edited by David N. Keightley, London 1983: 147-175. <P>- The Art of Indochina, Bernard Philippe Groslier, translated by George Lawrence, Crown Publishers, inc., New York, 1962, trang 39. <P>- Wilhelm G. Solheim II, "New Light on a Forgotten Past", National Geographic, Vol.139, No.3, March 1971. <P>- Wilhelm G. Solheim II, "World Ethnographic Sample ... A Possible Historical Explanation," American Anthropologist 70, 1968: 569. <P>- (a) Tài-liÇu "Migrations from southeast Asia to Australia": <P>- A. G. Thorne, "Mungo and Kow Swamp: Morphological Variation in Pleistocene Australians," Mankind, 8:2 (1971), 85 - 89; R. L. Kirk and A. G. Thorne eds., The Origins of the Australians, Canberra, Australian Institute of Aboriginal Studies, 1976; Alan Thorne and Robert Raymond, Man on the Rim: Peopling of the Pacific, Sydney, Angus and Robertson, 1989. <P>- (b) Tài-liÇu "Genetics study linking southeast Asians and Australians": <P>- Joanna Mountain et al., "Evolution of modern humans: evidence from nuclear DNA polymorphisms," in Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 337(1992), 159-65. Evidence of early man in northern Australia: R. G. Roberts et al., "Thermoluminescence dating of a 50,000-year-old human occupation site in northern Australia," Nature, 345(1990), 153-56. <P>- Keith Buchanan, The Southeast Asian World, New York, 1967, trang 45 <P>- Sumet Jumsai, Naga: Cultural Origins in Siam and the West Pacific, Singapore, Oxford University Press, 1988, p.4.) Vùng châu-thÕ Sông-HÓng, Sông Mã có l½ ã hÙi-tå nhiÁu y¿u-tÑ thu­n-tiÇn nh¥t cho sñ phát-triÃn ß ông-Nam-Á, ngay të nhïng ngày xa x°a ó. <P>- Peter Bellwood, Man's Conquest of the Pacific, The Prehistoric of Southeast Asia and Oceania, Oxford University Press, 1979. <P>- Chester Norman, The Hoabinhian and After: Subsistence Patterns in Southeast Asia during the Late Pleistocene and Early Periods, World Archaeology 2, No. 3, 1971: 300-320. <P>- Fairbridge, R., The Changing Level of the Sea, Scientific American, 1960, No. 202, 6:70-79) <P>- S°u-t­p "The Origins of Chinese Civilization", edited by David N. Keightley, London 1983 <P>- William Meacham, "Origins and Development of the Yçeh Coastal Neolithic: A Microcosm of Culture Change on the Mainland of East Asia", s°u-t­p "The Origins of Chinese Civilization", edited by David N. Keightley, London 1983: 147-175. Nguyên-vn cça Meacham nh° sau: Through the Yçeh of the Han-era may have acquire on occasion some of the trappings of Chinese civilization, most of the Yçeh people should not considered Chinese... <P>- Funk & Wagnalls New Encyclopedia, Vol.23, New York, 1992, të-måc: Transportation. <P>- Connaissance du ViÇt-Nam, Pierre Huard và Maurice Durand, Hanoi 1954, trang 232. Sñ hiÃu bi¿t cça hai hÍc-gi£ này vÁ ViÇt-Nam r¥t rÙng rãi, ·c-biêt vÁ hàng-h£i ã làm cho chính ng°Ýi ViÇt-Nam giñt mình. <P>- Carl Sauer, Environnement and Culture During the Last Deglaciation, trong Proceedings of the American Philosophical Society Vol. 92, 1948, pp. 65-77. <P>- William J. Duiker, trong "Historical Dictionary of Vietnam, Asian Historical Dictionaries, No. 1", The Scarecrow Press, Inc. Metuchen, N.J. & London 1989; cho r¡ng trong thÝi n°Ûc Âu Lac, dân miÁn Núi Non và Óng B±ng hãp nh¥t. <P>- Donald G. McCloud, Southeast Asia, Tradition and Modernity in the Contemporary World, Westview Press, Boulder, 1995, p. 11. <P>- (a) John K. Whitmore "Elephants Can Actually Swim", Contemporary Chinese Views of Late Ly Dai-Viet pp. 117-138. (b) Keith Taylor "Authority and Legitimacy in 11th Century Vietnam" pp.139-176. Ý E.S. Ungar "From Myth to History, Imagined Polities in 14th Century Vietnam", pp.177-185. (d) Tran Quoc Vuong "Traditions, Acculturation, Renovation: The Evolutional Pattern of Vietnamese Culture", pp. 271-278 <P>- Needham, Joseph, Wang Ling and Lu Gwei-Djen cho d«n-chéng mÙt o¡n nh° sau:"... Merchant-ships (ku chhuan7) of the barbarians (may) transport them (part of the way) home again. But (these barbarians) also, to get more profit (sometimes) rob people and kill them. Moreover (the travellers) may encounter storms and so drown. Even if nothing (of this kind happens, they are) away for several years". Sách "Science and Civilisation in China, vol. 4: Physics and Physical Technology, part III: Civil Engineering and Nautics"; Cambridge University Press: Cambridge, 1971, trang 443. <P>- Sách "Lords of the Rim, The Invisible Empire of the Overseas Chinese, J. P.Putman's Son, New York, 1995. <P>- Vi Minh Giang - NguyÅn ViÇt, ¥t n°Ûc, con ng°Ýi ViÇt nam và TruyÁn thÑng giÏi Thçy-chi¿n, Sí HÍc sÑ 2 -Nhïng v¥n Á khoa hÍc lËch sí ngày nay, Hà NÙi, nm 1979, trang 323-330. <P>- Trong bài "i tìm Dãu V¿t Hùng-V°¡ng", sách "H°¡ng-Trà", (Sài-Gòn, 1968, trang 99) Ông D×-TrÍng-HuÁ vi¿t: Nhïng th§n-tho¡i °ãc ghi chép §u tiên trong hai cuÑn dã-sí so¡n trong th¿-k÷ XIV: ViÇt-iÇn u-linh t­p cça Lý-T¿-Xuyên và L)nh-Nam chích-quái cça Tr§n-th¿-Pháp <P>- Ph¡m-Vn-S¡n, ViÇt-sí Toàn-th°, Sài-gòn 1960, trang 46. <P>- Keith Weller Taylor, The Birth of Vietnam, University of California Press, 1983, Chapter I <P>- Col. Victor Croizat, USMC, The Brown Water Navy - The River and Coastal War in Indo-China and Vietnam, 1948-1972, , Blanford Press, 1984, Quan niÇm cça ¡i-tá Croizat vÁ ti¿n-trình "H£i-quân i të Thçy-Quân N°Ûc Nâu" r¥t úng cho H£i-Quân các n°Ûc Tây-ph°¡ng. <P>- Tr§n-QuÑc-V°ãng, Trong Cõi - Nhïng ý ki¿n vÁ lËch-sí, truyÁn thÑng và hiÇn tr¡ng dân tÙc cça mÙt sí gia trong n°Ûc, Garden Grove, CA, 1993, trang 57-58. <P>- Eldon Best, Polynesian voyagers: the Maori as a deep-sea navigator, explorer, and colonizer. N. Z. Dom. Mus. Monogr., no. 5. 1923: 11-14. <P>- Stephen C. Jett, "Diffusion versus Independent Development" s°u-t­p "Man Across the Ocean", edited by Carroll L. Riley, Austin, 1971, trang 18.) <P>- Paul Shao vi¿t: "It is my belief that while the cultural motifs diffused to Mesoamerica were primarily Chinese in character, the cultural transmitter was mostly non-Chinese". (Paul Shao, Chinese Influences in Pre-Classic Mesoamerica Art, s°u-t­p Diffusion and Migration: Their Roles in Cultural Development, edited by P. G. Duke, trang 202-205, University of Calgary, Canada, 1983). <P>- Sách "TrÑng ông-S¡n" (Ph¡m-Minh-HuyÁn, NguyÅn-Vn-Huyên, TrËnh-Sinh; ViÇn Kh£o CÕ HÍc, Hà NÙi, 1987, trang 231 <P>- Lê Nhâm Tuy¿t, MÙt sÑ phong tåc thÝi Hùng V°¡ng qua nhïng hình £nh trên trÑng Óng, T¡p-chí Kh£o CÕ HÍc sÑ 14, 1974, trang 61. <P>- A History of South East Asia, Fourth Edition, London 1981: 8. <P>- Peter Bellwood, Man's Conquest of the Pacific, The Prehistoric of Southeast Asia and Oceania, Oxford University Press, 1979, p. 266. <P>- Tác-gi£ "The Birth of Vietnam", University of California Press, California, 1983. <P>- NguyÅn Duy Hinh, TrÑng Óng trong Sí Sách, Kh£o CÕ HÍc sÑ 13, 1974, trang 18-35. <P>- Lý T¿ Xuyên, ViÇt iÇn U Linh (1029). <P>- Ngô S) Liên, ¡i ViÇt sí ký toàn th° (1479). <P>- Vi Quónh, L)nh Nam chích quái (1492-1493). <P>- QuÑc-Sí Quán triÁu NguyÅn, ¡i Nam nh¥t thÑng chí, (1882, 1909) . <P>- Sách "TrÑng ông-S¡n" (Ph¡m Minh HuyÁn, NguyÅn-Vn-Huyên, TrËnh-Sinh; ViÇn Kh£o CÕ HÍc, Hà NÙi, 1987, trang 15 ghi: Nhïng sí liÇu này tuy còn ít Ïi nh°ng ã t­p trung ph£n ánh mÙt sñ th­t vÁ vai trò cça trÑng Óng trong lËch sí dân tÙc ta. TrÑng Óng °ãc sí dång làm Ó thÝ, °ãc th§n hóa, biÃu diÅn tính ch¥t thiêng liêng trong sinh ho¡t vn hóa tinh th§n cça ng°Ýi ViÇt. Th§n trÑng Óng °ãc viÇn d«n ra à b£o vÇ các v°¡ng triÁu phong ki¿n, nó gián ti¿p dñ ph§n ¥u tranh chÑng xâm l°ãc cça nhân dân ta. TrÑng Óng là mÙt v­t thiêng ph£n ánh truyÁn thÑng dân tÙc còn l°u l¡i nhiÁu qua các sí liÇu không thành vn hay sí liÇu dân tÙc hÍc. <P>- D. R. SarDesai, The Struggle for National Identity, Westview Press Colorado, 1992, p. 10; vi¿t nh° sau Dong-son (the most famous site of the Late Bronze Age, 800-300 B.C.). Although the archaeologist's spade has uncovered substantial quantities of bronze arrowheads in Dong Dau and Go Mun... <P>- Xem bài vi¿t và hình v½ : Victor Golubew, "L'age de Bronze au Tonkin et dans le Nord-Annam" (Hanoi: BEFEO, 1929), <P>- Vn Tân, V ai trò cça Thçy Quân ViÇt-Nam trong lËch-sí dân-tÙc (Të ThÝi-¡i Hùng-V°¡ng ¿n Th¿-k÷ XIX), trong "Nghiên-céu Sí-hÍc sÑ 5", Hà NÙi, tháng 9, 1977. <P>- Tôn Nï Quónh Trân. LËch Sí ViÇt Nam, Nhà xu¥t-b£n Tr», Sài-Gòn 1997, trang 25-26. <P>- Grousset René, The Rise and Splendour of the Chinese Empire, Barnes & Noble, Inc. 1992, tr 79. <P>- The Junks & Sampans of the Yangtze, Naval institute Press, Annapolis 1971. <P>- Recherches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia, Colonel G. E. Gerini, M.R.A.S., London, 1909. <P>- NguyÅn-kh¡c-Ngï, BÓ-ào-Nha, Tây-ban-Nha và Hoà-Lan giao-ti¿p vÛi ¡i-ViÇt; Montréal, 1988: trang 16. <P>- "MacCrindle's Ancient India as described by Ptolemy (first printed 1884), revised by Ramchandra Jain, New Delhi, 1984. <P>- Các sách tham kh£o: "Anh Hùng N°Ûc Tôi", Cao Th¿ Dung "ViÇt-Nam Binh-Sí Võ-¡o", NguyÅn Q. Th¡ng - NguyÅn Bá Th¿ "Nhân-v­t LËch-Sí ViÇt-Nam." <P>- Ngoài các bÙ dã-sí tiÃu-thuy¿t cça Ông, xem thêm nhïng khám-phá mÛi l¡ cça Bác-s) Tr§n-¡i-Sù trong "ViÇt-Nam Ç Ngi Thiên k÷", USA, 1994, (trang 215-241.) <P>- Tr§n-QuÑc-V°ãng, "Trong Cõi, Nhïng ý ki¿n vÁ LËch sí, TruyÁn thÑng và HiÇn tr¡ng Dân tÙc cça mÙt Sí gia trong n°Ûc," Hoa-Kó, 1993: 13. <P>- Vn Tân, V ai trò cça Thçy Quân ViÇt-Nam trong lËch-sí dân-tÙc (Të ThÝi-¡i Hùng-V°¡ng ¿n Th¿-k÷ XIX), trong "Nghiên-céu Sí-hÍc sÑ 5", Hà NÙi, tháng 9, 1977. <P>- ChuyÇn Thçy-Hí cça Thi-N¡i-Am ã °ãc dËch ra nhiÁu thé ti¿ng. Ti¿c r±ng ViÇt-Nam không có truyÇn nào vÁ thçy-công t°¡ng-tñ. <P>- §m D¡-Tr¡ch hay §m Nh¥t-D¡, ß Khoái-Châu, H°ng-Yên -ngày nay. <P>- Tr§n-TrÍng-Kim,ViÇt-Nam Sí-L°ãc, QuyÃn 1, BÙ Giáo-Dåc, Trung-tâm HÍc-liÇu, Sài-Gòn 1971, trang 54. <P>- Ph¡m-Vn-S¡n, Quân-lñc ViÇt-Nam d°Ûi các triÁu-¡i phong-ki¿n, BÙ TÕng Tham-M°u QL/VNCH, 1968, trang 51. <P>- VÁ môi-tr°Ýng ng­p n°Ûc cça vùng châu-thÕ sông HÓng, xem "MiÁn B¡c Khai Nguyên", Cíu-Long-Giang và Toan-Ánh, Saigon, 1969, "Les Paysans du delta Tonkinois", Pierre Gourou, Paris first ed. (Paris, 1936), second ed. (Paris, 1965). <P>- Hoa-L° n±m trên khu-vñc °ãc gÍi là "H¡-Long trên c¡n". G§n nía nm, n°Ûc bao-phç Óng ruÙng. Thôn xóm, núi non nÕi lên nh° nhïng h£i-£o ngoài kh¡i. Ph°¡ng-tiên di-chuyÃn Ùc nh¥t là thuyÁn. Kho£ng 30 nm nay, vì sñ xây c¥t nhïng con ê ngn n°Ûc, phong-c£nh ã Õi thay. <P>- Pierre Huard và Maurice Durand. "Connaissance du Viet-Nam", Ecole Francaise d' Extrême-Orient, Hanoi, 1954, trang 225, 226. <P>- Encyclopaedia of Asian Civilizations, Vol. 9, Louis Frederic, 1984, Paris, të-måc Tr§n-èng-Long. <P>- Advanced Research Projects Agency, DOD Junk Blue Book: A Handbook of Junks of South Vietnam (Washington D.C.):, 1962 - Blue Book of Coastal Vessels, South Vietnam (Columbus, Ohio: Remote Area Conflict Information Center, 1967 Columbus, Ohio, 1967. <P>- NguyÅn-HuyÁn-Anh, ViÇt-Nam Danh-Nhân Të-iÃn, Zieleks Co., Texas, 1981, trang 483. <P>- Thái-Vn-KiÃm: ¥t ViÇt TrÝi Nam, NguÓn SÑng Sài Gòn, 1960. <P>- Professor Lê-ình-Thông, các bài "La Marine vietnamienne avant l'Arrivée des Francais", (trong sách "Marin et Océan III", Paris 1992; các trang 53-71.) và bài "Stratégie et Science du Combat sur l'Eau au Vietnam avant l'Arrivée des Francais", (trong sách "L'évolution de la Pensée Navale II", Paris, 1992; các trang 2111-229.) <P>- (Nguyên-vn: Dès leur création, les armée vietnamiennes accroissent sans cesse la mobilité grâce à la flotte. La mobilité de la plupart des unités de l'armée des Ly repose sur la flotte. Par conséquent, toute l'armée est considérée formellement comme une marine.) <P>- Vn Tân, Vai trò cça Thçy Quân ViÇt-Nam trong lËch-sí dân-tÙc (Të ThÝi-¡i Hùng-V°¡ng ¿n Th¿-k÷ XIX), trong "Nghiên-céu Sí-hÍc sÑ 5", Hà NÙi, tháng 9, 1977. <P>- Theo Ph¡m-Vn-S¡n ,ViÇt-sí Toàn-th°, , Sài-gòn 1960, trang 196. Theo Joseph Buttinger, Chàm b¡t §u qu¥y-nhiÅu ViÇt trÅ h¡n, nm 280: "Vietnam : A Political History, Frederick A. Praeder, Publishers, New York- Washington, 1968, p. 9.) The first mention of Cham activity is contained in a memorandum of 280 A.D. written by the governor of a southern Chinese province to the Chinese emperor <P>- Ph¡m-Vn-S¡n, ViÇt-sí Toàn-th°, Sài-gòn 1960, trang 196. <P>- Phan Khoang, ViÇt-sí xé àng Trong, , 1558-1777, Sài-Gòn 1967. <P>- Ph¡m-Vn-S¡n ,ViÇt-sí Toàn-th°, , Sài-gòn 1960, trang 186 <P>- Tr§n-TrÍng-Kim,ViÇt-Nam Sí-L°ãc, QuyÃn 1, BÙ Giáo-Dåc, Trung-tâm HÍc-liÇu, Sài-Gòn 1971, trang 97-98. <P>- Ph¡m-Vn-S¡n, Quân-lñc ViÇt-Nam chÑng B¯c-Xâm và Nam-Ti¿n, BÙ TÕng Tham-M°u QL/VNCH, 1970, trang 48. <P>- Vn Tân, Vai trò cça Thçy Quân ViÇt-Nam trong lËch-sí dân-tÙc (Të ThÝi-¡i Hùng-V°¡ng ¿n Th¿-k÷ XIX), trong "Nghiên-céu Sí-hÍc sÑ 5", Hà NÙi, tháng 9, 1977. <P>- Vn Tân, Vai trò cça Thçy Quân ViÇt-Nam trong lËch-sí dân-tÙc (Të ThÝi-¡i Hùng-V°¡ng ¿n Th¿-k÷ XIX), trong "Nghiên-céu Sí-hÍc sÑ 5", Hà NÙi, tháng 9, 1977. <P>- MÙt sÑ Sí-gia bàn r±ng : "Nhà Lý thuß ó ã th¥y th¿ n°Ûc vïng nên có chç-tr°¡ng bành-tr°Ûng c°¡ng-thÕ vÁ ph°¡ng B¡c và ph°¡ng Nam". Xem Ph¡m-Vn-S¡n, Quân-lñc ViÇt-Nam chÑng B¡cXâm và Nam-Ti¿n, BÙ TÕng Tham-M°u QL/VNCH, 1970, trang 48 <P>- CuÑn tiÃu-thuy¿t lËch-sí "Hoàng thúc Lý Long T°Ýng" tác-gi£ Kh°¡ng Vi H¡c, dËch-gi£ Tr§n Vn Thêm, (Hà NÙi 1996, trang 10.) vi¿t h¡i khác vÁ chuy¿n i tË-n¡n sang ¡i-Hàn, ·c-biÇt vÁ chéc-vË triÁu-chính cça vË Hoàng-thân này. Ông Hoàng T°Ýng không n¡m quyÁn thçy-quân. Khi ào-thoát ông không có vã con, chÉ mang theo 21 ng°Ýi tùy-tùng. <P>- Tr§n-TrÍng-Kim, ViÇt-Nam Sí-L°ãc, QuyÃn 1, BÙ Giáo-Dåc, Trung-tâm HÍc-liÇu, Sài-Gòn 1971, trang 113-114. <P>- T¡ Chi ¡i Tr°Ýng, Nhïng Bài Dã-sí ViÇt, California, 1996. <P>- Cl. Madrolle, Le Tonkin Ancien, B.E.F.E.A. XXXVII <P>- Ph¡m-Vn-S¡n, Quân-lñc ViÇt-nam d°Ûi các TriÁu-¡i Phong-ki¿n (Të Th°ãng-cÕ ¿n C­n-kim) quyÃn I, BÙ TÕng Tham-M°u QL/VNCH, 1968, trang 69.) <P>- Quân-Lñc ViÇt-nam d°Ûi các TriÁu-¡i Phong-ki¿n (Të Th°ãng-cÕ ¿n C­n-kim) quyÃn I, Ph¡m-Vn-S¡n, BÙ TÕng Tham-M°u QL/VNCH, 1968, trang 81. <P>- Quân-Lñc ViÇt-nam d°Ûi các TriÁu-¡i Phong-ki¿n (Të Th°ãng-cÕ ¿n C­n-kim) quyÃn I, Ph¡m-Vn-S¡n, BÙ TÕng Tham-M°u QL/VNCH, 1968, trang 87. <P>- ViÇt-Sí Toàn-Th°, Të Th°ãng-CÕ ¿n HiÇn-¡i, Ph¡m-Vn-S¡n, Sài-Gòn 1960, trang 468. <P>- ¡i Nam chính biên liÇt truyÇn, s¡ t­p, quyÃn 30) <P>- ViÇt-Sí Toàn-th° cça Ph¡m-Vn-S¡n, trang 613. <P>- ViÇt-sí Toàn-th°, Ph¡m-Vn-S¡n, Sài-gòn 1960, các trang 23. <BR><BR><BR><BR> </td> <td width=15%></td> <td width=5%></td> </tr> </table> </BODY> </HTML>